Bhaqavad-gita – Giriş

om aqyana-timirandhasya
qyanancana-şalakaya
çakşur unmilitam yena
tasmai şri-qurave namah

 şri-çaitanya-mano-‘bhiştam
sthapitam yena bhu-tale
svayam rupah kada mahyam
dadati sva-padantikam

Mən cəhalət zülmətində doğulmuşdum, lakin ruhani ustadım bilik məşəliylə gözlərimi açdı. Mən onun qarşısında ehtiramla baş əyirəm. Bu maddi dünyada İlahi Çaitanyanın arzusunu yerinə yetirmək missiyasının əsasını qoymuş Şrila Rupa Qosvami Prabhupada görəsən nə vaxt öz nilufər qədəmlərinin altında mənə sığınacaq verəcək?

vande ‘ham şri-quroh şri-yuta-pada-kamalam şri-qurun vaişnavamş ça
şri-rupam saqracatam saha-qana-raqhunathanvitam tam sa-civam
sadvaitam savadhutam paricana-sahitam krişna-çaitanya-devam
şri-radha-krişna-padan saha-qana-lalita-şri-vişakhanvitamş ça

Mən ruhani ustadımın nilufər qədəmlərinə və bütün vaişnavaların qədəmlərinə ehtiramla baş əyirəm. Mən Şrila Rupa Qosvaminin, onun böyük qardaşı Sanatana Qosvaminin, eləcə də Raqhunatha Dasanın və Raqhunatha Bhattanın, Qopala Bhattanın və Şrila Civa Qosvaminin nilufər qədəmlərinə ehtiramla baş əyirəm. Mən İlahi Krişna Çaitanyaya və İlahi Nityanandaya, eləcə də Advaita Açaryaya, Qadadharaya, Şrivasaya və onların həmrahlarına ehtiramla baş əyirəm. Mən Şrimati Radharaniyə və Şri Krişnaya, eləcə də Onların həmrahları Şri Lalitaya və Vişakhaya ehtiramla baş əyirəm.

he krişna karuna-sindho
dina-bandho caqat-pate
qopeşa qopika-kanta
radha-kanta namo ‘stu te

Ey Krişna, Sən əzabkeşlərin dostu, kainatın mənbəyisən. Sən qopilərin hökmdarı, Radharaninin sevgilisisən. Mən Sənin qarşında ehtiramla baş əyirəm.

tapta-kançana-qauranqi
radhe vrindavaneşvari
vrişabhanu-sute devi
pranamami hari-priye

Mən bədəninin rəngi ərimiş qızıla bənzəyən Vrindavana şahbanusu Radharaniyə ehtiramımı bildirirəm. Sən Vrişabhanu şahın qızısan və Tanrı Krişnaya çox əzizsən.

vançha-kalpatarubhyaş ça
kripa-sindhubhya eva ça
patitanam pavanebhyo
vaişnavebhyo namo namah

 Mən Tanrının bütün vaişnava fədailəri qarşısında baş əyirəm. Onlar murad ağacı kimi hər kəsin arzusunu yerinə yetirməyə qadirdirlər və düşkün canlara qarşı şəfqətlə doludurlar.

şri-krişna-çaitanya
prabhu-nityananda
şri-advaita qadadhara
şrivasadi-qaura-bhakta-vrinda

Mən Şri Krişna Çaitanyaya, Prabhu Nityanandaya, Şri Advaitaya, Qadadharaya, Şrivasaya və sadiqlik yolunda olan bütün digərlərinə baş əyirəm.

hare krişna hare krişna
krişna krişna hare hare
hare rama hare rama
rama rama hare hare

Bhaqavad-gita həm də Gitopanişad adı ilə tanınır. O, Veda biliyinin məğzidir və Veda ədəbiyyatında ən vacib Upanişadlardan biridir. Doğrudur, Bhaqavad-gitaya ingilis dilində bir çox izahlar vardır və sual oluna bilər ki, daha birinin yazılması vacib idimi. Hazırkı nəşri bu cür izah etmək olar: bu yaxınlarda bir amerikalı qadın məndən xahiş etdi ki, Bhaqavad-gitanın ingilis tərcümələrindən birini ona məsləhət görüm. Doğrudur, amerikada Bhaqavad-gitanın ingilis dilində çoxlu nəşrləri var, lakin təkcə Amerikada deyil, eləcə də Hindistanda gördüklərimin heç birini, ciddi desək, mötəbər adlandırmaq olmaz. Çünki demək olar ki, onların hər birində şərhçi Bhaqavad-gita ruhundan yayınıb, öz şəxsi mülahizələrini ifadə etmişdir.

Bhaqavad-gitanın ruhu Bhaqavad-gitanın özündə açılır. Bunu misal üzərində başa düşmək olar: əgər biz hər hansı bir dərmanı qəbul etmək istəyiriksə, onun etiketində göstərilmiş qaydalara əməl etməliyik. Biz şəxsi istəyimizlə, dostların sözü ilə dərman qəbul edə bilmərik. Onu etiket qaydalarına və ya həkim göstərişinə əsasən qəbul etməliyik. Eynilə də Bhaqavad-gitanı hekayətçisinin buyurduğu kimi qəbul etməliyik. Bhaqavad-gitanın hekayətçisi Tanrı Şri Krişnadır. Bhaqavad-gitanın hər bir səhifəsində O, Allahın Ali Şəxsiyyəti Bhaqavan kimi anılır. Doğrudur, bəzən bhaqavan sözü hər hansı qüdrətli şəxsə və ya hər hansı qüdrətli tanrıçaya aid edilir. Burada da bhaqavan sözü Tanrı Şri Krişnanın böyük şəxsiyyət olduğunu göstərir. Lakin biz bilməliyik ki, bütün böyük açaryaların – Şankaraçarya, Ramanucaçarya, Madhvaçarya, Nimbarka Svami, Şri Çaitanya Mahaprabhu və Hindistanda Veda biliyi üzrə mötəbər sayılan bir çoxlarının təsdiq etdiyi kimi Tanrı Şri Krişna Allahın Ali Şəxsiyyətidir. Tanrı Özü də Bhaqavad-gitada Özünün Allahın Ali Şəxsiyyəti olduğunu təsdiq edir; O, Brahma-samhitada da, bütün Puranalarda da, xüsusilə Bhaqavata Purana kimi tanınan Şrimad-Bhaqavatamda da bu cür qəbul olunur (krişnas tu bhaqavan svayam). Buna görə də biz Bhaqavad-gitanı Allahın Ali Şəxsiyyətinin dediyi kimi qəbul etməliyik. Gitanın dördüncü fəslində (4.1 – 3) Tanrı deyir:

imam vivasvate yoqam
proktavan aham avyayam
vivasvan manave praha
manur ikşvakave ‘bravit

 evam parampara-praptam
imam racarşayo viduh
sa kaleneha mahata
yoqo naştah parantapa

sa evayam maya te ‘dya
yoqah proktah puratanah
bhakto ‘si me sakha çeti
rahasyam hy etad uttamam

Tanrı burada Arcunaya bu yoqa sisteminin (Bhaqavad-gita) öncə günəş tanrıçasına danışıldığını, günəş tanrıçasının onu Manuya, Manunun isə onu İkşvakuya izah etdiyini və beləliklə də bu yoqa sisteminin şagird ardıcıllığı ilə bir hekayətçidən digərinə ötürüldüyünü bildirir. Lakin vaxt ötdükcə bu bilik itirildiyi üçün Tanrı bu dəfə onu Kurukşetra döyüş meydanında Arcunaya söyləyir.

Arcuna Onun fədaisi və dostu olduğuna görə Krişna bu böyük sirri ona açdığını söyləyir. Beləliklə də Tanrı bu traktatın, yəni Bhaqavad-gitanın əsasən Tanrı fədailəri üçün nəzərdə tutulduğuna işarə edir. Üç sinif transsendentalistlər mövcuddur: qyanilər, yoqilər, bhaktilər, başqa cür desək impersonalistlər, meditasiyaçılar və fədailər. Burada Tanrı Arcunaya aydın şəkildə deyir ki, əvvəlki parampara (şagird ardıcıllığı) pozulduğu üçün yeni şagird ardıcıllığında bu biliyi ona verir. Odur ki, bu bilik günəş tanrıçasından başqalarına ötürüldüyü kimi yenidən ötürülsün deyə, Tanrı şagird ardıcıllığını yenidən bərpa etmək, bu təlimin bu dəfə Arcuna vasitəsilə yayılmasını, Bhaqavad-gitanı anlamaqda Arcunanın nümunə olmasını istəyirdi. Beləliklə, Tanrının fədaisi, bilavasitə şagirdi və yaxın dostu olduğu üçün Bhaqavad-gitanın Arcunaya söylənildiyini görürük. Buna görə də Arcunanın keyfiyyətlərinə bənzər keyfiyyətləri olan şəxs Bhaqavad-gitanı daha yaxşı başa düşə bilər. Bu o deməkdir ki, insan Tanrının fədaisi olmalı, Onunla qarşılıqlı münasibətlərini bərpa etməlidir. İnsan fədai olduğu andan Tanrı ilə bilavasitə qarşılıqlı münasibətlərdə olur. Bu çox mürəkkəb mövzudur, qısaca desək, fədai Allahın Ali Şəxsiyyəti ilə beş müxtəlif növ qarşılıqlı münasibətlərdən birində ola bilər:

  1. Passiv halda fədai olmaq mümkündür;
  2. Aktiv halda fədai olmaq mümkündür;
  3. Dost kimi fədai olmaq mümkündür;
  4. Valideyn kimi fədai olmaq mümkündür;
  5. Sevgili kimi fədai olmaq mümkündür;

Arcuna Tanrı ilə dost münasibətində idi. Əlbəttə bu dostluqla maddi dünyada olan dostluq arasında yerlə-göy qədər fərq vardır. Bu, hamıya nəsib olmayan transsendental dostluqdur. Doğrudur, hamı Tanrı ilə müəyyən münasibətdədir və bu münasibət Tanrıya sədaqətli xidmətin nəticəsində oyanır. Lakin həyatımızın indiki mərhələsində biz təkcə Ulu Tanrını deyil, həm də Onunla olan əbədi münasibətimizi unutmuşuq. Milyonlarla, trilyonlarla canlı məxluqların hər biri Tanrı ilə müəyyən əbədi münasibətdədir. Bu, svarupa adlanır. İnsan sədaqətli xidmətin vasitəsilə svarupanı oyada bilər və bu mərhələ svarupa-siddhi, yəni canlı varlığın kamil əzəli halı adlanır. Beləliklə, Arcuna Tanrının fədaisi və dostu idi. Arcunanın Bhaqavad-gitanı hansı şəkildə qəbul etdiyi qeyd edilməlidir. Bu, onuncu fəsildə (10.12 – 14) təsvir edilir:

arcuna uvaça
param brahma param dhama
pavitram paramam bhavan
puruşam şaşvatam divyam
adi-devam acam vibhum

ahus tvam rişayah sarve
devarşir naradas tatha
asito devalo vyasah
svayam çaiva bravişi me

sarvam etad ritam manye
yan mam vadasi keşava
na hi te bhaqavan vyaktim
vidur deva na danavah

Arcuna dedi: “Sən Allahın Ali Şəxsiyyətisən, son və ali məskənsən, paksan, Mütləq Həqiqətsən. Sən əbədisən, transsendentalsan, əzəli şəxsiyyətsən, doğulmazsan, böyüksən. Narada, Asita, Devala və Vyasa kimi bütün böyük müdriklər bunun həqiqət olduğunu təsdiq edirlər, indi isə Sən özün bunu mənə bəyan edirsən. Ey Krişna, Sənin dediklərinin hamısını həqiqət kimi qəbul edirəm. İlahi, nə tanrıçalar, nə də allahsızlar Sənin şəxsiyyətini dərk edə bilmirlər.”

Arcuna Bhaqavad-gitanı Allahın Ali Şəxsiyyətindən eşitdikdən sonra Şri Krişnanı param brahma – Ali Brahman kimi qəbul etdi. Hər bir canlı varlıq Brahmandır. Lakin Ali Canlı Varlıq, yəni Allahın Ali Şəxsiyyəti Ali Brahmandır. Param dhama Onun hamı üçün ali rahatlıq, yaxud məskən olduğunu bildirir; pavitram – saf, maddi çirkaba bulaşmayan, puruşam – ali həzzalan, divyam – transsendental, şaşvatam – əbədi; divyam – transsendental; adi-devam – Allahın Ali Şəxsiyyəti; acam – doğulmaz; vibhum – ən böyük, hər yerə nüfuz edən deməkdir.

İlk baxışdan adama elə gələ bilər ki, Krişnanın dostu olduğu üçün Arcuna bu sözləri Ona xoş təsir bağışlamaq üçün deyir; Bhaqavad-gitanın oxucularını bu cür şübhələrdən azad etməkdən ötrü sonrakı beytdə Arcuna Krişnanın Allahın Ali Şəxsiyyəti olduğunu təkcə özünün deyil, Narada, Asita, Devala və Vyasa kimi mötəbər şəxslərin də qəbul etdiyini deməklə bu mədhiyyələrin ədalətli olduğunu təsdiq edir. Onlar Veda biliyini bütün açaryaların qəbul etdiyi kimi yayan nəhəng simalardır. Buna görə Arcuna Krişnaya Onun dediklərini mükəmməl bilik kimi qəbul etdiyini deyir: “sarvam etad ritam manye – Mən Sənin dediklərinin həqiqət olduğunu qəbul edirəm.” Arcuna həm də Tanrını şəxsiyyət kimi dərk etməyin çox çətin olduğunu, hətta tanrıçaların da Onu dərk edə bilmədiklərini deyir. Bu o deməkdir ki, hətta insanlara nisbətən böyük olan şəxslər də Tanrını dərk edə bilmirlər. Elə isə fədai olmadan Tanrı Şri Krişnanı necə dərk etmək olar?

Bhaqavad-gita itaətkar əhvali-ruhiyyədə oxunmalıdır. İnsan özünü Allaha bərabər saymamalı, Tanrı Krişnanın adi və ya dahi şəxs olduğunu düşünməməlidir. Tanrı Şri Krişna Allahın Ali Şəxsiyyətidir. Bhaqavad-gitanın və onu dərk etməyə çalışan Arcunanın göstərdiyi kimi, biz Şri Krişnanı heç olmasa nəzəri olaraq Allahın Ali Şəxsiyyəti kimi qəbul etməliyik və bu cür itaətkar əhvali-ruhiyyədə Bhaqavad-gitanı anlaya bilərik. Məxfi olduğu üçün Bhaqavad-gitanı itaətkar əhvali-ruhiyyədə oxumayan adama onu başa düşmək çox çətin olacaq.

Bhaqavad-gita nədən bəhs edir? Bhaqavad-gitanın məqsədi bəşəriyyəti maddi aləmin zülmətindən xilas etməkdir. Hamı çoxlu çətinliklərə düşür və Arcuna da Kurukşetrada döyüşmək məcburiyyəti qarşısında çətin vəziyyətə düşmüşdü. Arcuna özünü Şri Krişnaya həsr etdi və nəticədə Bhaqavad-gita ona nəql olundu. Təkcə Arcuna deyil, bizlərdən hər birimiz maddi dünyada olduğumuz üçün qayğılar girdabındayıq. Bizim varlığımız yoxluq şəraitindədir. Halbuki biz ölüm qorxusu altında yaşamaq üçün yaradılmamışıq. Bizim varlığımız əbədidir. Lakin biz hər hansı şəkildə olursa-olsun asata salınmışıq. Asat yoxluq deməkdir.

İztirab çəkən milyonlarla insandan cüzi qismi öz mövqeyini, kim olduğunu, bu çətin vəziyyətə nə üçün düşdüyünü və s. həqiqətən öyrənmək istəyir. Əgər insan qəflətdən oyanıb öz iztirablarının səbəbini araşdırmırsa, əgər o, iztirab çəkmək istəmədiyini, əksinə, bütün iztirablardan qurtarmaq istədiyini dərk etmirsə, onda onu kamil insan saymaq olmaz. Ağılda bu cür suallar doğduqda, insanlıq başlanır. Brahma-sutrada bu cür suallar brahma ciqyasa adlanır. Athato brahma ciqyasa. Əgər insan Mütləqin təbiəti haqqında sual vermirsə, onun hər bir fəaliyyəti mənasız hesab edilməlidir. Buna görə də insan haradan gəldiyinə və ölümdən sonra hara gedəcəyinə, nə üçün əzab çəkdiyinə cavab axtarırsa o, Bhaqavad-gitanı öyrənməyə layiq şagirddir. Əsl şagird həm də Allahın Ali Şəxsiyyətinə daim ehtiram göstərməlidir. Arcuna belə şagird idi.

İnsanlar həyatın həqiqi mənasını unutduqda Tanrı Krişna özəlliklə onu bərqərar etmək üçün nazil olur. Hətta bu halda bir çox oyanmış adamlardan biri öz mövqeyini həqiqətən dərk edə bilər; Bhaqavad-gita məhz onun üçün deyilmişdir. Həqiqətən də biz hamımız cəhalət pələnginin ağzındayıq, lakin Tanrı canlılara, xüsusən insanlara qarşı çox mərhəmətlidir. Buna görə də O, dostu Arcunanı Öz şagirdi edib Bhaqavad-gitanı ona söylədi. Tanrının dostu olduğu üçün Arcuna hər cür cəhalətdən yüksəkdə dayanırdı, lakin o, Kurukşetra döyüş meydanında bu hala ona görə salınmışdı ki, Tanrı Krişnadan həyat problemləri haqqında soruşsun və O da gələcək nəsillərin mənafeyi naminə bunu izah edib, yaşamağın yolunu göstərsin. İnsan o zaman buna müvafiq hərəkət edib, insan həyatının məqsədinə çata bilər.

Bhaqavad-gitanın predmeti beş əsas həqiqəti anlamağa imkan verir. Hər şeydən əvvəl Allah haqqında bilik və canlı varlığın, yəni civanın əzəli mövqeyi izah edilir. İşvara, yəni nəzarətçi və nəzarət olunan civalar, yəni canlı varlıqlar mövcuddur. Yalnız səfehlər azad və nəzarətsiz olduqlarını iddia edirlər. Canlı varlıq hər cəhətdən, xüsusilə şərtləndirilmiş həyatında nəzarət altındadır. Beləliklə, Bhaqavad-gitada ali nəzarətçi işvara və nəzarət olunan canlı varlıqlar, yəni civalar təhlil olunur. Bundan başqa burada prakriti (maddi təbiət), zaman (bütün kainatın, yəni maddi təbiətin mövcud olma müddəti) və karma (fəaliyyət) müzakirə olunur. Kainat cürbəcür fəaliyyətlə doludur. Canlı varlıqların hamısı müxtəlif fəaliyyətlə məşğuldur. Biz Allah nədir, canlı varlıqlar nədir, prakriti nədir, kainat nədir suallarının cavablarını, kainatın zaman nəzarətində olmasını və canlı varlıqların fəaliyyətinin nədən ibarət olduğunu Bhaqavad-gitadan öyrənməliyik.

Bhaqavad-gitanın bu beş əsas mövzusundan aydın olur ki, Ulu Tanrı, yəni Krişna, yaxud Brahman, yaxud Ali nəzarətçi və yaxud Paramatma (bu adlardan qəlbinizə yatan hər hansı birindən istifadə edə bilərsiniz) hamıdan ucadır. Canlı varlıqlar keyfiyyətcə Ali nəzarətçiyə bənzəyirlər. Lakin Tanrı maddi təbiətin bütün işlərinə nəzarət edir; bu Bhaqavad-gitanın üzümüzə gələn fəsillərində aydın olacaq. Maddi təbiət həm də müstəqil deyil, o, Ulu Tanrının iradəsi ilə hərəkət edir. Tanrı Krişnanın dediyi kimi: “mayadhyakşena prakritih suyate sa-çaraçaram – Maddi təbiət Mənim iradəmlə hərəkət edir.” Biz kainatda baş verən heyrətamiz şeylər gördükdə onun kənardan idarə edildiyini bilməliyik. Heç nə idarə olunmadan təzahür edə bilməz. İdarə edənlə hesablaşmamaq uşaqlıqdır. Məsələn, at və ya başqa heyvanın köməyi olmadan avtomobilin hərəkət etməsini görüb uşaq bunun heyrətamiz şey olduğunu düşünə bilər, lakin yetkin adam avtomobilin necə qurulduğunu bilir. O bilir ki, maşını hərəkətə gətirən insan – sürücü var. Eləcə də Ulu Tanrı hər şeyi hərəkətə gətirən sürücüdür. Sonrakı fəsillərdən civaların, yəni canlı varlıqların Tanrının ayrılmaz hissəcikləri olduğu aydın olacaq. Qızıl parçası qızıl olduğu kimi, bir damla okean suyu duzlu olduğu kimi, canlı varlıqlar da idarə edənin, yəni işvaranın, Bhaqavan – Tanrı Şri Krişnanın ayrılmaz hissəcikləridir və işvaraya tabe olan kiçicik işvara olduğumuz üçün müəyyən qədər də Allaha xas olan keyfiyyətlərə malikik. Hal-hazırda kosmosa və planetlərə nəzarət etməyə cəhd etdiyimiz kimi, təbiəti də nəzarət altına almaq istəyirik; Krişnaya xas olduğu üçün bu nəzarət etmə meyli bizdə də vardır. Maddi təbiət üzərində hökmranlıq etmək meylimizə baxmayaraq bilməliyik ki, biz Ali nəzarətçi deyilik. Bu, Bhaqavad-gitada izah edilir.

Maddi təbiət nə deməkdir? Bu, Bhaqavad-gitada aşağı prakriti, aşağı təbiət kimi izah olunur. Canlı varlıq isə ali prakriti kimi izah olunur. İstər aşağı, istərsə də ali prakriti daim nəzarət altındadır. Prakriti qadın cinsinə mənsubdur, arvadın hərəkətləri kişinin nəzarətində olduğu kimi, prakriti də Tanrının nəzarəti altındadır. Prakriti qadir Tanrının hökmü altında olub, daim ondan asılıdır. İstər canlı varlıqlar, istərsə də maddi təbiət Ulu Tanrının hökmü və nəzarəti altındadır. Ulu Tanrının ayrılmaz hissəcikləri olduqlarına baxmayaraq, Gitada deyildiyi kimi, canlı varlıqlar prakriti sayılmalıdırlar. Bu, Bhaqavad-gitanın yeddinci fəslində açıq-aydın izah olunur: “apareyam itas tv anyam prakritim viddhi me param/ civa-bhutam – Bu maddi təbiət Mənim ən aşağı prakritimdir, lakin ondan kənarda başqa prakriti – civa-bhutam (canlı varlıq) mövcuddur.”

Maddi təbiət üç keyfiyyətdən ibarətdir: xeyirxahlıq qunası, ehtiras qunası və cəhalət qunası. Bu qunaların üzərində əbədi zaman durur, əbədi zamanın nəzarəti və təsiri altında təbiətin bu keyfiyyət çalarları karma adlanan fəaliyyət yaradır. Bu fəaliyyət çox qədim dövrlərdən bəri icra olunur və biz fəaliyyətimizin bəhrələrindən ya əzab çəkir, ya həzz alırıq. Məsələn, tutaq ki, mən iş adamıyam və ağılla işləyib çoxlu pul toplamışam. Onda mən feyzyab oluram, ancaq sonra müflisləşsəm əzab çəkəcəyəm. Beləliklə, həyatın hər hansı bir sahəsində işimizin nəticəsindən ya feyzyab olur, ya da əzab çəkirik. Bu karma adlanır.

İşvara (Ulu Tanrı), civa (canlı varlıq), prakriti (təbiət), kala (əbədi zaman) və karma (fəaliyyət) Bhaqavad-gitada izah olunur. Bu beşinin arasında Tanrı, canlı varlıqlar, maddi təbiət və zaman əbədidir. Prakritinin təzahürü müvəqqəti ola bilər, lakin o, qeyri-real deyil. Bəzi filosoflar deyirlər ki, maddi təbiətin təzahürü qeyri-realdır, lakin Bhaqavad-gita fəlsəfəsində və ya Vaişnavaların fəlsəfəsinə əsasən bu belə deyil. Dünyanın təzahürü qeyri-real deyil; o realdır, lakin müvəqqətidir. O, səmada hərəkət edən buluda, yaxud zəmiləri sulayan yağışlar mövsümünün gəlişinə bənzəyir, yağışlar mövsümü qurtaran kimi buludlar çəkilir, yağışdan doymuş sünbüllər quruyur. Beləcə, maddi kainat müəyyən vaxtda üzə çıxır, bir müddət qalır və sonra yox olur. Prakritinin xüsusiyyəti belədir. Lakin bu silsilə əbədi hərəkətdədir. Deməli prakriti əbədidir, o qeyri-real deyil. Tanrı ona “Mənim prakritim” deyir. Maddi təbiət Ulu Tanrının ayrılmaz enerjisidir, canlı varlıqlar isə Ona əbədi bağlı olub Onun ayrılmaz enerjisidirlər. Deməli, Ulu Tanrı, canlı varlıq, maddi təbiət və zaman qarşılıqlı əlaqədə olub əbədidirlər. Lakin o biri ünsür, yəni karma əbədi deyil. Onun təsiri uzun müddət davam edə bilər. Biz ta qədim zamanlardan bəri hərəkətlərimizin nəticəsindən ya əzab çəkir, ya da həzz alırıq, lakin karmamızı, yaxud fəaliyyətimizin nəticələrini dəyişə bilərik və bu, bilik səviyyəmizdən asılıdır. Biz müxtəlif işlərlə məşğuluq. Və biz bu işlərimizin təsirindən necə azad olmağı bilmirik; lakin bu da Bhaqavad-gitada izah olunur.

İşvara, yəni Ulu Tanrı ali şüura malikdir. Ulu Tanrının ayrılmaz hissəcikləri olan civalar, yəni canlı varlıqlar da şüurludurlar. Doğrudur, həm canlı varlıq, həm də maddi təbiət, yəni prakriti, Ulu Tanrının enerjisidir, ancaq onlardan biri – civa şüurludur. O biri – prakriti isə şüursuzdur. Elə fərq də bundadır. Tanrının şüuruna bənzər şüura malik olduğu üçün civa-prakriti daha üstün adlandırılır. Tanrı isə ali şüura malikdir və civanın, yəni canlı varlığın da ali şüurlu olduğunu iddia etmək olmaz. Canlı məxluq nə qədər kamil olsa da, ali şüurlu ola bilməz, bunun mümkünlüyünü iddia edən nəzəriyyə yanlışdır. O şüurludur, lakin onun şüuru nə mükəmməl, nə də ali deyil.

Civa və işvara arasındakı fərq Bhaqavad-gitanın on üçüncü fəslində izah olunacaq. Canlı məxluqlar kimi Tanrı da kşetra-qyadır, yəni şüurludur, lakin canlı varlığın şüuru yalnız öz bədəninə yayıldığı halda, Tanrının şüuru bütün bədənləri əhatə edir. O, hər bir canlı məxluqun ürəyində olduğu üçün ayrı-ayrı civaların duyğu və düşüncələrindən xəbərdardır. Biz bunu unutmamalıyıq. Burada Paramatmanın – Allahın Ali Şəxsiyyətinin işvara, yəni nəzarətçi kimi hər bir ürəkdə olduğu və canlı varlıqlara onların öz ürəyincə hərəkət etmələri üçün göstərişlər verdiyi də izah olunur. Bədən almış can nə edəcəyini unudur. Qabaqca o müəyyən yolla hərəkət etməyi qərara alsa da, öz karmasının əks-təsiri nəticəsində çaş-baş qalır. Biz paltar dəyişdiyimiz kimi, o da bədəndən-bədənə keçir. Beləliklə, bir bədəndən başqa bədənə keçən can keçmiş hərəkətlərinin əks-təsirlərindən iztirab çəkir. Bu vəziyyət, canlı məxluq xeyirxahlıq qunasında olduqda, sağlam düşüncəyə yiyələndikdə və necə hərəkət etməli olduğunu bildikdə, dəyişdirilə bilər. Bu halda keçmiş hərəkətlərin əks-təsirləri dəyişə bilər. Deməli, karma əbədi deyil. Buna görə də beş məfhumdan (işvara, civa, prakriti, zaman və karma) dördünün əbədi, karmanın isə müvəqqəti olduğunu ərz edirik.

Ali şüurlu işvara ilə canlı varlığın bənzərliyi dedikdə həm Tanrının, həm də canlı varlığın şüurunun transsendental olduğu nəzərdə tutulur. Şüurun maddi ünsürlərin birləşməsindən əmələ gəlməsi doğru deyil. Bu yanlış fikirdir. Şüurun müəyyən şəraitdə maddi ünsürlərin kombinasiyasından yaranması nəzəriyyəsi Bhaqavad-gitada rədd edilir. Rəngli şüşədən keçən işıq müəyyən rəngdə göründüyü kimi, şüur da maddi şərait örtüyü ilə təhrif oluna bilər, lakin Tanrının şüuru materiyanın təsirinə məruz qalmır. Tanrı Krişna deyir: “mayadhyakşena prakritih”. O maddi dünyaya enəndə materiya Onun şüuruna təsir etmir. Əgər O, bu təsirə məruz qalsaydı, Bhaqavad-gitadakı transsendental mövzulardan danışa bilməzdi. Şüuru maddi çirkabdan qurtulmamış şəxs transsendental dünya barədə heç bir şey deyə bilməz. Beləliklə, maddi çirkab Tanrıya toxunmur. Hal-hazırda bizim şüurumuz materiya ilə çirklənmişdir. Bhaqavad-gita materiya ilə çirklənmiş şüurumuzu təmizləməyi öyrədir. Şüurumuz təmiz olduqda, fəaliyyətimiz işvaranın iradəsinə uyğun olacaq və bu bizi xoşbəxt edəcək. Lakin hər cür fəaliyyətdən əl çəkmək lazım deyil, bu yanlış fikirdir, bizim fəaliyyətimiz təmizlənməlidir və bu cür pak fəaliyyət bhakti adlanır. Bhakti ruhlu fəaliyyət adi fəaliyyətə bənzəsə də, o murdarlanmamışdır. Nadan adam elə bilir ki, fədainin fəaliyyəti, yaxud işi adi adamın fəaliyyətinə bənzəyir; biliyi az olduğu üçün o, fədainin və ya Tanrının fəaliyyətinin natəmiz şüurla və ya materiya ilə murdarlanmadığını dərk edə bilmir. Bu fəaliyyət təbiətin üç qunasının təsiri altında deyil. Etiraf etməliyik ki, hal-hazırda bizim şüurumuz natəmizdir.

Biz maddi çirkaba bulaşdıqda şərtləndirilirik. Özümüzü maddi təbiətin məhsulu hesab etdikdə yalançı şüura sahib oluruq. Bu yalançı eqo adlanır. Bədən konsepsiyasına qapılmış adam öz vəziyyətini anlamağa qabil deyil. Bhaqavad-gita insanı bədən konsepsiyasından azad etmək üçün söylənilmişdir və Tanrıdan bu məlumatları ala bilsin deyə Arcuna özünü bu vəziyyətə salmışdı. İnsan bədən konsepsiyasından azad olmalıdır; bu transsendentalistin birinci işidir. Azad olmaq istəyən adam hər şeydən əvvəl özünün maddi bədən olmadığını bilməlidir. Mukti, yəni qurtuluş, maddi şüurdan azad olmaq deməkdir. Şrimad-Bhaqavatamda qurtuluşun tərifi verilir: “muktir hitvanyatha-rupam svarupena vyavasthitih – Mukti – natəmiz şüuru maddi dünyanın təsirindən azad etmək və pak şüurda bərqərar olmaq deməkdir.” Bhaqavad-gitanın bütün göstərişləri bu pak şüuru oyatmağa yönəldilmişdir və məhz buna görə də Gitanın sonunda Tanrı Krişna Arcunadan: “Şüurun təmizləndimi?” deyə soruşur. Təmizlənmiş şüur Tanrı buyuran kimi hərəkət etmək deməkdir. Təmizlənmiş şüurun mahiyyəti bundan ibarətdir. Tanrının ayrılmaz hissəcikləri olduğumuza görə biz şüura malikik, ancaq bizə aşağı qunaların təsiri altına düşmək xasdır. Ulu Tanrı isə hər şeydən uca olduğu üçün heç bir təsir altına düşmür. Ulu Tanrı ilə fərdi canın fərqi bundan ibarətdir.

Şüur nədir? Şüur “mən varam” deməkdir. Bəs “mən” nədir? Natəmiz şüurda “mən varam” fikri “mən gördüklərimin ağası və həzzalanam” deməkdir. Hər bir canlı məxluq maddi dünyanın yaradıcısı və ağası olduğunu fikirləşdiyi üçün də dünya fırlanır. Maddi şüurün iki psixi xassəsi var: birincisi, insan düşünür ki, mən yaradanam, ikincisi, o düşünür ki, mən həzzalanam. Həqiqətdə isə yaratmaq və həzz almaq yalnız Ulu Tanrıya xasdır, Allahın ayrılmaz hissəciyi olan canlı məxluq isə nə yaradan, nə də həzzalandır, o yalnız əməkdaşlıq edir. Can özü yaradılan və həzzverəndir. Məsələn, maşının bir hissəsi bütün maşınla, bədənin bir hissəsi isə bütün bədənlə əməkdaşlıq edir. Əllər, ayaqlar, gözlər və s. bədən hissələridir, onlar əsl həzzalan deyildirlər. Mədə isə əsl həzzalandır. Ayaqlar gedir, əllər qida əldə edir, dişlər çeynəyir və beləliklə də bədənin bütün hissələri mədənin məmnunluğu üçün çalışır, çünki mədə bütün orqanizmi qidalandıran əsas üzvdür. Məhz buna görə də hər şey mədəyə verilir. Ağacın kökü sulandıqda ağac tamamilə qidalandığı kimi, insan mədəni yedirtməklə bədəni qidalandırır. Bədənin sağlam qalması üçün bədən hissələri mədəni yedirtməkdə əməkdaşlıq etməlidirlər. Eləcə də, Ulu Tanrı həzz alan və yaradandır, biz – tabelikdə olan məxluqlar isə əməkdaşlığımızla Onu məmnun etməyə təyin olunmuşuq. Mədənin qida qəbul etməsi bədənin bütün hissələrinə kömək etdiyi kimi, bu əməkdaşlıq da həqiqətən bizə kömək edəcəkdir. Əl qidanı mədəyə vermək əvəzinə özünə götürməyi düşünsə, məmnun olmayacaq. Mövcudiyyətin və həzzin mərkəzində Ulu Tanrı durur. Canlı məxluqlar isə əməkdaşlardır. Onlar bu əməkdaşlıqdan həzz alırlar. Bu münasibət ağa ilə xidmətçi münasibətinə bənzəyir. Sahibkar tamamilə razı qalıbsa, onda xidmətçi də razı qalacaq. Eləcə də Ulu Tanrı məmnun edilməlidir, baxmayaraq ki, yaratmaq və həzz almaq meyli dünyanı yaratmış Ulu Tanrıda olduğu üçün canlı varlıqlar da yaratmağa və maddi dünyadan həzz almağa meyllidirlər.

Bhaqavad-gitadan öyrənəcəyik ki, bütöv tam ali nəzarətçini, nəzarət olunan canlı varlıqları, kainatı, əbədi zamanı və karmanı, yəni fəaliyyəti özündə birləşdirir. Bütün bunlar bütöv tamı əmələ gətirir və bu bütöv tam Mütləq Həqiqət adlanır. Bütöv tam və bütöv Mütləq Həqiqət Allahın Ali Şəxsiyyəti Şri Krişnadır. Hər şey Onun müxtəlif enerjilərindən təzahür edir. O isə bütöv tamdır.

Gitada şəxssiz Brahmanın tam Ali Şəxsə tabe olduğu izah edilir (brahmano hi pratişthaham). Brahma-sutrada günəş şüalarına bənzədilən Brahman daha aydın izah olunur. Şəxssis Brahman Allahın Ali Şəxsiyyətinin parlaq şüalarıdır. Paramatma aspekti kimi şəxssiz Brahman da mütləq bütövün natamam dərk edilməsidir. On beşinci fəsildə Allahın Ali Şəxsiyyətinin yəni Puruşottamanın, şəxssiz Brahmandan və Paramatmanın natamam dərkindən yüksəkdə durduğunu görəcəyik. Allahın Ali Şəxsiyyəti saç-çid-ananda-viqraha adlanır. Brahma-samhita belə başlanır: “işvarah paramah krişnah saç-çid-ananda-viqrahah/ anadir adir qovindah sarva-karana-karanam – Qovinda, yəni Krişna bütün səbəblərin səbəbidir. O ilkin səbəbdir; O, əbədiliyin, biliyin və həzzin təcəssümüdür.” Şəxssiz Brahmanın dərki Onun sat (əbədilik) xüsusiyyətinin dərk edilməsidir. Paramatmanın dərki sat-çitin (əbədilik və bilik) dərki deməkdir. Lakin Allahın Ali Şəxsiyyəti Krişna dərk edildikdə, Onun tam viqrahasının (formasının) bütün transsendental xüsusiyyətləri: sat, çitananda (əbədilik, bilik və həzz) dərk edilir.

Dərrakəsizlər Ali Həqiqəti şəxs saymırlar, lakin O transsendental şəxsdir və bu, Veda ədəbiyyatında təsdiq olunur. Nityo nityanam çetanaş çetananam. (Katha Upanişad 2.2.13) Biz öz fərdiyyəti olan ayrı-ayrı canlılar olduğumuz kimi, Ali Mütləq Həqiqət də nəticə etibarilə şəxsdir və Allahın Şəxsiyyəti dərk edildikdə bütün transsendental xüsusiyyətlər dərk olunur. Bütöv tam formasız deyil. O, formadan məhrumdursa, yaxud nəyisə əskikdirsə, onda O bütöv tam ola bilməz. Bütöv tam bizim bildiyimiz və bilmədiyimiz hər şeyə malik olmalıdır, yoxsa O tam ola bilməz.

Bütöv tam, yəni Allahın Ali Şəxsiyyəti saysız-hesabsız enerjilərə malikdir (parasya şaktir vividhaiva şruyate). Krişnanın müxtəlif enerjilərinin işi Bhaqavad-gitada izah olunur. Yaşadığımız fenomenal (maddi) dünya da özü-özlüyündə tamdır. Belə ki, Sankhya fəlsəfəsinə əsasən maddi kainatı müvəqqəti təzahür etdirən 24 ünsür bu kainatın mövcud olması və saxlanması üçün lazım olan bütün ehtiyatları istehsal etmək üçün tam uyğunlaşdırılmışdır. Burada artıq və ya əskik heç nə yoxdur. Bu təzahürün Tamın enerjisi tərəfindən müəyyənləşdirilmiş vaxtı vardır və vaxt qurtardıqda bu müvəqqəti təzahür Tamın planına əsasən məhv ediləcəkdir. Canlı varlıqlar adlanan kiçik tam hissəciklər Tamı dərk etməkdən ötrü hərtərəfli imkanlara malikdirlər və hər cür natamamlıqlar Tam haqqında natamam biliyin nəticəsidir. Bhaqavad-gita isə Veda müdrikliyini tamamilə əhatə edir.

Bütün Veda biliyi qüsursuzdur və hər bir hindu onu tam və qüsursuz qəbul edir. Məsələn, inək peyini heyvan nəcisidir və smriti, yəni Veda təlimatına əsasən heyvan nəcisinə toxunan adam özünü təmizləməkdən ötrü hökmən yuyunmalıdır. Lakin müqəddəs Veda kitablarında inək peyini təmizləyici vasitə sayılır. İnsan bunların bir-birinə zidd olduğunu düşünə bilər, lakin bu, Veda təlimatı olduğu üçün qəbul edilməlidir. Döğrudan da belə edən yanılmır. Həqiqətən inək peyini antiseptik xüsusiyyətlərə malikdir və müasir elm bunu təsdiq edir. Beləliklə, Veda biliyi mükəmməl olub, hər cür şübhələrdən, səhvlərdən uzaqdır. Bhaqavad-gita isə bütün Veda biliyinin məğzidir.

Veda biliyi tədqiqatlar nəticəsində ərsəyə gəlməyib. Bizim tədqiqatlarımız qeyri-mükəmməldir, çünki biz tədqiqatları qeyri-mükəmməl hisslərlə aparırıq. Bhaqavad-gitada göstərildiyi kimi biz parampara (şagird ardıcıllığı) ilə ötürülən mükəmməl biliyi qəbul etməliyik. Biz ali ruhani ustad – Tanrının Özündən başlayan və ruhani ustadlar ardıcıllığı ilə ötürülən biliyi şagird ardıcıllığına mənsub olan həqiqi mənbədən almalıyıq. Arcuna Tanrı Şri Krişnadan dərs almış, Onun dediklərini mübahisəsiz qəbul etmiş şagird idi. İnsan Bhaqavad-gitanın bir hissəsini qəbul edib, digər hissəsini rədd etməməlidir. Yox. Biz Bhaqavad-gitanı yozmadan, istisnasız və məzmununa müdaxilə etmədən qəbul etməliyik. Gita Veda biliyinin ən mükəmməl ifadəsi kimi qəbul edilməlidir. Veda biliyi transsendental mənbələrdən alınıb və onun ilk sözlərini şəxsən Tanrının Özü deyib. Tanrının sözləri apauruşeya adlanır. Bu sözlər dörd qüsuru olan dünyəvi şəxsin dediklərindən fərqlənir. Dünyəvi şəxs (1) hökmən səhv edir; (2) o daim illüziyanın təsiri altındadır; (3) onda başqalarını aldatmaq meyli var; (4) o qeyri-mükəmməl hisslərlə məhdudlandırılmışdır. Bu nöqsanları olan adam hərtərəfli bilik haqqında dəqiq məlumat verə bilməz.

Veda biliyi belə qüsurlu canlı məxluqlar tərəfindən ötürülmür. O ilk canlı məxluq Brahmanın ürəyinə qoyulmuşdu. Brahma isə öz növbəsində bu biliyi Tanrıdan aldığı şəkildə oğulları və şagirdləri arasında yaymışdı. Tanrı purnamdır, yəni qüsursuzdur və Onun maddi təbiət qanunlarının təsiri altına düşməsi mümkün deyil. Tanrının ilkin yaradan, Brahmanın yaradıcısı, bütün kainatın sahibi olduğunu başa düşmək üçün kifayət qədər dərrakəli olmaq lazımdır. Brahmaya pitamaha, yəni baba deyə müraciət olunur. Tanrı isə babanın yaradıcısı olduğuna görə on birinci fəsildə Ona prapitamaha deyə müraciət olunur. Beləliklə, insan nəyinsə sahibi olduğunu iddia etməməlidir, o yalnız yaşaması üçün Allahın ona ayırdığı şeyləri götürməlidir.

Tanrının bizim üçün ayırdığı şeylərdən necə istifadə etmək barədə çoxlu misallar vardır. Bu da Bhaqavad-gitada izah olunur. Öncə Arcuna Kurukşetrada döyüşmək istəmir. Bu onun qərarı idi. Arcuna öz qohumlarını qətlə yetirdikdən sonra şahlığın onu şad etməyəcəyini deyirdi. Bu qərar bədən konsepsiyasına əsaslanırdı, çünki o özünü bədən, onunla qohum münasibətində olan canları öz qardaşları, qardaşı uşaqları, kürəkənləri və s. hesab edirdi. Beləliklə, o, bədənini razı salmaq istəyirdi. Tanrı onu məhz bu fikirdən çəkindirmək üçün Bhaqavad-gitanı nəql etdi. Nəhayət Arcuna Tanrının iradəsi ilə döyüşməyi qərara aldı və dedi: “karişye vaçanam tava – Mən Sən deyən kimi hərəkət edəcəyəm.”

İnsan bu dünyada it və pişik kimi didişmək üçün yaradılmamışdır. O, insan ömrünün vacibliyini anlamaq, heyvani hərəkətlərdən qaçınmaq üçün hökmən dərrakəli olmalıdır. İnsan həyatın məqsədini bilməlidir və bu, mahiyyəti  Bhaqavad-gitada açılan bütün Veda ədəbiyyatında göstərilir. Veda ədəbiyyatı heyvanlar üçün deyil insanlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Heyvanlar bir-birini öldürə bilərlər və burada günah haqqında söz ola bilməz, amma insan heyvanları öldürüb cilovlanmamış dadbilmə hissini razı salmaq istəyirsə təbiət qanunlarını pozduğu üçün cavab verməli olacaq. Bhaqavad-gitada açıq-aydın göstərilir ki, təbiətin müxtəlif qunalarına müvafiq olaraq üç fəaliyyət növü mövcuddur: xeyirxahlıq, ehtiras və cəhalət qunasında olan fəaliyyət. Əgər biz Bhaqavad-gitada aydın şəkildə təsvir olunmuş göstərişlərə əməl edə bilsək, onda həyatımız təmizlənəcək, nəhayət maddi fəzanın xaricindəki ali məkana çata biləcəyik (yad qatva na nivartante tad dhama paramam mama).

Bu ali məkan sanatana, yəni əbədi ruhi səma adlanır. Bu maddi dünyada gördüyümüz hər şey müvəqqətidir. O, dünyaya gəlir, müəyyən müddət qalır, əlavə məhsul yaradır, taqətdən düşür və sonra yox olur. Misal üçün, bədəni, yaxud hər hansı meyvəni və ya başqa şeyi götürsək görərik ki, bu, maddi dünyanın qanunudur. Lakin biz bilmirik ki, müvəqqəti dünyadan kənarda başqa dünya da vardır. Həmin dünya başqa təbiətə sanatana, yəni əbədi təbiətə malikdir. Civa da sanatana, yəni əbədi kimi göstərilir; on birinci fəsildə Tanrı da sanatana kimi təsvir edilir. Biz Tanrı ilə sıx qarşılıqlı münasibətdəyik və biz hamımız – sanatana-dhama yəni səma, sanatana Ali Şəxs, sanatana canlı varlıqlar keyfiyyətcə eyni olduğumuza görə Bhaqavad-gitanın məqsədi canın əbədi məşğuliyyətini – sanatana-dharmanı, yəni sanatana məşğuliyyətimizi oyatmaqdır. Müvəqqəti olaraq müxtəlif işlərə başımız qarışsa da, bu ötəri işlərdən əl çəkib Ulu Tanrının buyurduğu kimi hərəkət etsək, onda fəaliyyətimiz təmizlənə bilər. Bu, pak həyat adlanır.

Ulu Tanrı, Onun transsendental məskəni və canlı varlıqlar sanatanadırlar. Sanatana məskəndə canların Ulu Tanrı ilə ünsiyyəti insan həyatının kamilliyidir. Tanrı canlı məxluqlara qarşı çox mərhəmətlidir, çünki bütün canlı məxluqlar Onun övladlarıdır. Bhaqavad-gitada Tanrı Krişna: “sarva-yonişu. …aham bica-pradah pita – Mən  hamının atasıyam”, – deyə bəyan edir. Doğrudur, öz karmalarına görə canlı məxluqlar müxtəlif olsalar da, burada Tanrı onların hamısının atası olduğunu bildirir. Buna görə də Tanrı düşkün və şərtləndirilmiş canları islah etmək, onları geriyə – əbədi səmaya çağırmaq, əbədi canların Onunla əbədi ünsiyyətdə öz əbədi mövqelərinə yenidən nail olmaları üçün yerə enir. Şərtləndirilmiş canları islah etməkdən ötrü Tanrı ya Özü müxtəlif cür təcəssüm edir, ya da Öz xidmətçilərini, oğullarını, həmrahlarını, açaryaları yerə göndərir.

Buna görə sanatana-dharma hər hansısa dini təriqət deyildir. Bu, Ulu Tanrı ilə qarşılıqlı münasibətdə əbədi canlı varlıqların əbədi fəaliyyətidir. Öncə qeyd edildiyi kimi sanatana-dharma canlı varlıqların əbədi məşğuliyyətidir. Şripada Ramanucaçarya sanatana sözünü “başlanğıcı və sonu olmayan şey” kimi izah edir. Beləliklə, Şripada Ramanucaçaryanın nüfuzuna etibar etməli, sanatana-dharma dedikdə, onun başlanğıcı və sonu olmadığını qəbul etməliyik.

“Din” sözü sanatana-dharmadan bir qədər fərqlənir. O, inam mənasını verir, inam isə dəyişə bilər. İnsan hər hansı prosesə inana bilər, sonra inamını dəyişib başqasını qəbul edə bilər, amma sanatana-dharma elə fəaliyyətdir ki, o dəyişdirilə bilməz. Məsələn, sudan mayelik, oddan isə istilik xassəsini ayırmaq mümkün deyil. Eləcə də əbədi canlı varlıqdan onun əbədi funksiyasını ayırmaq olmaz. Sanatana-dharma canlı varlıqdan əbədi olaraq ayrılmır. Buna görə də biz Şripada Ramanucaçaryanın nüfuzuna etibar etməli, sanatana-dharma dedikdə onun başlanğıcı və sonu olmadığını qəbul etməliyik. Hər hansı bir sərhədlə məhdudlandırılmayan, başlanğıcı və sonu olmayan şey təriqət ola bilməz. Hər hansı təriqətə mənsub adam yanlış olaraq sanatana-dharmanın da təriqət olduğunu zənn edə bilər. Əgər biz predmetin dərinliyinə varsaq və ona müasir elmin işığında baxa bilsək görərik ki, sanatana-dharma bəşəriyyətin və kainatın bütün canlılarının vəzifəsidir.

Sanatana olmayan dinin bəşər tarixi səlnaməsində başlanğıcı var, sanatana-dharma isə daim canlı varlıqlarla olduğuna görə onun başlanğıcı yoxdur. Mötəbər şastralar canlı varlıqların doğulmadığını və ölmədiyini təsdiq edir. Gitada canlı varlığın heç vaxt doğulmadığı və heç vaxt ölmədiyi təsdiq olunur. Canlı varlıq əbədidir, o heç vaxt məhv olmur; o, müvəqqəti maddi bədəni dağıldıqdan sonra da yaşayır. O ki qaldı sanatana-dharma anlayışına, bu sözün sanskrit kökünə istinad edib din anlayışını anlamağa cəhd edək. Dharma müəyyən obyektlə daim mövcud olan şeyə aiddir. Məlumdur ki, odla yanaşı işıq və istilik var; istisiz və işıqsız “od” sözü mənasızdır. Eləcə də, biz canlı varlığı daim müşayiət edəni, yəni onun əsas vəzifəsini aydınlaşdırmalıyıq. Bu daimi vəzifə onun əbədi xassəsidir, əbədi xassə isə onun əbədi dinidir.

Sanatana Qosvami hər bir canlı varlığın svarupası barədə Şri Çaitanya Mahaprabhuya sual verdikdə İlahi Çaitanya canlı varlığın svarupasının, yəni əzəli mövqeyinin Allahın Ali Şəxsiyyətinə xidmət etmək olduğunu bildirmişdir. İlahi Çaitanyanın bu fikrinin məğzinə vara bilsək, hər bir canlı məxluqun daim digərinə xidmət etdiyini görə bilərik. Bir canlı məxluq digərinə müxtəlif yollarla xidmət edir. Belə edərək o həyatdan həzz alır. Nökərlər ağalarına xidmət etdikləri kimi, heyvanlar da insanlara xidmət edirlər. A – B-yə, B – C-yə, C – Ç-yə xidmət edir və s. Beləliklə biz görürük ki, bir dost digər dostuna, ana oğluna, qadın ərinə, ər arvadına xidmət edir və s. Bu tədqiqatı davam etdirsək görərik ki, canlı məxluqlar cəmiyyətində istisnasız olaraq hamı xidmətlə məşğuldur. Siyasi xadim xalqa xidmət etmək iqtidarında olduğunu sübut etmək üçün öz manifestini onlara təqdim edir. Buna görə də siyasi xadimin cəmiyyətə böyük xidmət göstərəcəyini düşünən seçicilər ona səs verirlər. Əbədi canın əbədi keyfiyyətinə müvafiq olaraq mağaza sahibi alıcıya, fəhlə kapitalistə, kapitalist ailəyə, ailə dövlətə xidmət edir. Beləliklə biz görürük ki, canlı məxluqların heç biri digərlərinə xidmətdən azad deyildir və buna görə də qəti deyə bilərik ki, xidmət canlı varlığın daimi yol yoldaşı, əbədi dinidir.

Müəyyən zaman və şəraitlə bağlı insan müəyyən bir dinə inanır və özünü hindu, müsəlman, xristian, buddhist və ya hər hansı bir təriqətə mənsub hesab edir. Lakin bu cür etiqad sanatana-dharma deyildir. Hindu öz etiqadını dəyişib müsəlman, müsəlman öz etiqadını dəyişib hindu ola bilər, eləcə də xristian öz etiqadını dəyişə bilər və i.a. Hər bir şəraitdə dini etiqadın dəyişdirilməsi əbədi məşğuliyyətə, yəni başqalarına xidmət etməyə təsir etmir. Hindu da, müsəlman da, xristian da hər bir şəraitdə kiməsə xidmət edir. Deməli, hər hansı dinə etiqad etmək hələ sanatana-dharma deyildir. Hər kəsin sanatana-dharması xidmət etməkdir.

Əslində biz xidmət vasitəsilə Ulu Tanrı ilə əlaqədəyik. Ulu Tanrı ən böyük həzzalandır, biz isə Onun xidmətçiləriyik. Biz Onun həzzinə xidmətçi yaradılmışıq və Allahın Ali Şəxsiyyətinin əbədi həzz almasında iştirakımız bizə xoşbəxtlik bəxş edir. Biz ayrı yolla xoşbəxt ola bilmərik. Ulu Tanrıya transsendental məhəbbətlə xidmət etmədən canlı məxluqun xoşbəxtliyi mümkün deyil.

Müxtəlif tanrıçalara sitayiş və ya xidmət Bhaqavad-gitada yanlış hesab edilir. Bu, yeddinci fəslin iyirminci beytində təsdiq olunur:

kamais tais tair hrita-qyanah
prapadyante ‘nya-devatah
tam tam niyamam asthaya
prakritya niyatah svaya

“Dərrakələri maddi arzular tərəfindən oğurlanmış adamlar tanrıçalara tapınır və təbiətlərinə uyğun xüsusi sitayiş qaydalarına əməl edirlər.”

Burada birbaşa deyilir ki, ehtiras əsiri olan adamlar Tanrı Krişnaya deyil tanrıçalara sitayiş edirlər. Biz “Krişna” dedikdə, bu adı hər hansı təriqət çərçivəsində işlətmirik. Krişna ən böyük həzz deməkdir və müqəddəs kitablarda deyilir ki, Ulu Tanrı bütün həzlərin mənbəyi, yaxud xəzinəsidir. Biz hamımız həzz arzusundayıq. Ananda-mayo ‘bhyasat (Vedanta-sutra 1.1.12). Tanrı kimi canlı məxluqlar da tam şüurludurlar və xoşbəxt olmağa çalışırlar. Tanrı daim xoşbəxtdir və əgər canlı məxluqlar Onunla əlaqələrini bərpa etsələr, Onunla ünsiyyətdə olsalar, Onunla əməkdaşlıq etsələr, onlar da xoşbəxt olarlar.

Vrindavanadakı xoşbəxtlik və həzlə dolu əyləncələrini göstərmək üçün Tanrı bu fani dünyaya enir. Tanrı Şri Krişna Vrindavanada olarkən naxırçı oğlanlarla, dostluq etdiyi qızlarla, Vrindavananın bütün sakinləri və inəkləri ilə keçirdiyi əyləncələr başdan-başa xoşbəxtliklə dolu idi. Vrindavananın bütün əhalisi Krişnadan savayı heç nə bilmirdi. Tanrı Krişna hətta atası Nanda Maharacanı da İndraya sitayişdən daşındırır, insanların tanrıçalara sitayişə heç bir ehtiyacı olmadığını sübut etmək istəyirdi. Son məqsədləri Ulu Tanrının məskəninə qayıtmaq olduğu üçün onlar yalnız Ona sitayiş etməlidirlər.

Tanrı Şri Krişnanın məskəni Bhaqavad-gitanın on beşinci fəslinin altıncı beytində təsvir olunub.

na tad bhasayate suryo
na şaşanko na pavakah
yad qatva na nivartante
tad dhama paramam mama

“Mənim ali məskənim nə Günəş, nə Ay, nə də elektriklə işıqlandırılmır. Ora çatanlar bir daha maddi dünyaya qayıtmırlar.”

Bu beytdə əbədi səmanın təsviri verilir. Əlbəttə səma haqqında bizim maddi təsəvvürümüz var və biz onu Günəş, Ay, ulduzlar və s. ilə əlaqələndiririk; lakin bu beytdə Tanrı təsdiq edir ki, ruhi səma brahmacyoti ilə, yəni Ondan çıxan şəfəqlə işıqlandığı üçün orada nə Günəşə, nə Aya, nə də oda ehtiyac yoxdur. Biz maddi planetlərə çatmağa cəhd edərkən çətinliklərlə üzləşirik, lakin Tanrının məskənini başa düşmək heç də çətin deyil. Bu məskən Qoloka adlanır. Brahma-samhitada (5.37) o hərtərəfli təsvir edilmişdir: “qoloka eva nivasaty akhilatma-bhutah – Tanrı əbədi olaraq Öz Qoloka məskənindədir”; bununla belə biz elə bu dünyada da Ona yaxınlaşa bilərik və elə O da məhz bu məqsədlə Öz həqiqi saç-çid-ananda-viqraha formasını təzahür etdirərək yerə enir. O bu formanı təzahür etdirdikdə Onun xarici görünüşü barədə uydurmalara ehtiyac qalmır. Bu cür uydurmaların qarşısını almaq üçün O olduğu kimi, Şyamasundara formasında yerə enir və Özünü göstərir. Yer üzünə gəldikdə O bizimlə bir insan kimi oturub-durduğu üçün dərrakəsizlər Ona istehza edirlər. Lakin bu Tanrını bizlərdən biri hesab etməyə əsas vermir. Tanrı Öz qüdrəti sayəsində olduğu kimi yerə enir və Öz məskənində keçirdiyi əyləncələrin eynisini burada nümayiş etdirir.

Ruhi səmanın gözqamaşdırıcı şəfəqində saysız-hesabsız planetlər üzür. Brahmacyoti şəfəqi ən yüksək məskəndən – Krişnalokadan çıxır və qeyri-maddi planetlər olan ananda-maya və çin-maya bu şəfəqdə üzürlər. Tanrı deyir ki, na tad bhasayate suryo na şaşanko na pavakah/ yad qatva na nivartante tad dhama paramam mama. Bu ruhi səmaya yüksələn şəxsin yenidən maddi səmaya düşməsinə ehtiyac yoxdur. Nəinki Aya, hətta ən yüksək planet olan Brahmalokaya çatsaq belə maddi dünyada eyni həyat şəraitləri ilə – doğuluş, ölüm, xəstəlik və qocalıqla üzləşəcəyik. Maddi kainatın heç bir planeti maddi aləmin bu dörd prinsipindən azad deyil. Ona görə də Tanrı Bhaqavad-gitada deyir: abrahma-bhuvanal lokah punar avartino rcuna.

Canlı varlıqlar bir planetdən digərinə mexaniki üsullarla deyil, ruhi proses vasitəsilə səyahət edirlər. Bu da Bhaqavad-gitada qeyd olunur: “yanti deva-vrata devan pitrin yanti pitri-vratah.” Əgər biz planetlərarası səyahət etmək istəyiriksə heç bir mexaniki qurğuya ehtiyac yoxdur. Gitada göstərilir ki, “yanti deva-vrata devan.” Ay, Günəş və yüksək planetlər Svarqaloka adlanır. Müxtəlif səviyyədə olan üç planet sistemi vardır: yüksək, orta və aşağı planet sistemləri. Yer orta planet sisteminə aiddir. Yüksək planet sisteminə (Devaloka) ən sadə üsulla getməyin yolları Bhaqavad-gitada göstərilir: “yanti deva-vrata devan.” Aya, Günəşə, yaxud hər hansı yüksək planet sisteminə getmək üçün insan həmin planetin tanrıçasına sitayiş etməlidir.

Lakin Bhaqavad-gita maddi dünyanın hər hansı planetinə getməyi bizə məsləhət görmür, çünki hər hansı mexaniki qurğunun köməyilə qırx min il səyahət edib (kim bu qədər yaşaya bilər?) Brahmalokaya, yəni ən yüksək planetə getsək belə yenə də maddi iztirablarla – doğuluş, ölüm, xəstəlik və qocalıqla rastlaşacağıq. Ancaq ali planetə, yəni Krişnalokaya və ya ruhi səmadakı hər hansı başqa planetlərə çatmaq istəyən şəxs bu maddi iztirablarla rastlaşmayacaq. Ruhi səmanın bütün planetləri içində bir ali planet – Allahın Əzəli Şəxsiyyəti Şri Krişnanın məkanındakı əzəli planet olan Qoloka Vrindavana vardır. Bütün bu məlumatlar Bhaqavad-gitada verilir və onun göstərişlərinin vasitəsilə biz maddi dünyanı necə tərk etməyi, ruhi səmada həqiqi xoşbəxt həyata necə başlamağı öyrənirik.

Maddi dünyanın həqiqi mənzərəsi Bhaqavad-gitanın on beşinci fəslində təsvir edilir. Orada deyilir:

urdhva-mulam adhah-şakham
aşvattham prahur avyayam
çhandamsi yasya parnani
yas tam veda sa veda-vit

Burada maddi dünya kökləri yuxarı, budaqları aşağı yönələn ağac kimi təsvir olunmuşdur. Biz kökləri yuxarı yönələn ağaca rast gəlmişik; əgər insan çayın, yaxud hər hansı su hövzəsinin sahilində dayanarsa, suda əks olunan ağacların başıaşağı olduğunu: budaqların aşağı, köklərin isə yuxarı yönəldiyini görə bilər. Eləcə də bu maddi dünya ruhi dünyanın əksidir. Maddi dünya gerçəkliyin yalnız kölgəsidir. Kölgədə gerçəklik, yaxud substansiyallıq yoxdur, lakin biz kölgədən anlaya bilərik ki, haradasa substansiya və gerçəklik var. Səhrada su yoxdur, lakin ilğım bildirir ki, su mövcuddur. Maddi dünyada su, yəni xoşbəxtlik yoxdur, əsl xoşbəxtliyin həqiqi suyu ruhi dünyadadır.

Ruhi dünyaya çatmaq üçün Tanrı bizə yol göstərir:

nirmana-moha cita-sanqa-doşa
adhyatma-nitya vinivritta-kamah
dvandvair vimuktah sukha-duhkha-samqyair
qaççhanty amudhah padam avyayam tat

Bu padam avyayam, yaxud əbədi səltənətinə, yalnız nirmana-moha olan şəxs çata bilər. Bu nə deməkdir? Biz müxtəlif adları sevirik, kimsə ser, kimsə lord, kimsə prezident, kimsə varlı, yaxud şah və s. olmaq istəyir. Bu adlar bədənə aid olduğuna görə nə gədər ki, biz adlara bağlıyıq bədənə də bağlı olacağıq. Lakin biz bədən deyilik və bunun dərk edilməsi ruhi gerçəkləşmənin ilkin mərhələsidir. Biz maddi təbiətin üç qunası ilə əlaqədəyik, ancaq Tanrıya sədaqətli xidmət vasitəsi ilə bu əlaqəni kəsməliyik. Əgər biz Tanrıya sədaqətli xidmətə bağlı deyiliksə, onda maddi təbiətin qunaları ilə əlaqəni kəsə bilmərik. İşarətlər və bağlılıqlar bizdəki ehtiras və arzulardan, maddi təbiət üzərində hökmranlıq etmək istəyindən irəli gəlir. Nə qədər ki, biz maddi təbiət üzərində hökmranlıq etmək meylindən imtina etməmişik, Allahın səltənətinə, sanatana-dhamaya qayıtmaq mümkün deyildir. Heç vaxt dağılmayan bu əbədi səltənətə yalnız Ulu Tanrıya xidmətdə qərar tutan, maddi həzlərin yalançı füsunkarlığı ilə çaşdırılmayan şəxs çata bilər. Bu cür şəxs ali məskənə asanlıqla yetişə bilər.

Gitada (8.21) daha sonra deyilir:

avyakto ‘kşara ity uktas
tam ahuh paramam qatim
yam prapya na nivartante
tad dhama paramam mama

Avyakta təzahür etməmiş deməkdir. Maddi dünyanın özü qarşımızda tam təzahür etmir. Bizim hisslərimiz o qədər qeyri-mükəmməldir ki, hətta maddi kainatdakı ulduzların da hamısını görə bilmirik. Biz Veda ədəbiyyatından bütün planetlər haqqında bir çox müxtəlif məlumatlar ala bilərik və ona inana da, inanmaya da bilərik. Veda ədəbiyyatında xüsusilə Şrimad-Bhaqavatamda bütün əsas planetlər barədə məlumat vardır və maddi səmanın xaricində olan ruhi dünya avyakta, təzahür etməyən kimi təsvir edilir. İnsan ruhi dünyaya yetişdikdə bu maddi dünyaya qayıtmayacaq və buna görə də o, ruhi dünyanı arzulamalı və onun həsrətində olmalıdır.

Daha sonra insan Allahın məskəninə necə çatmaq barədə sual verə bilər. Bu barədə məlumat səkkizinci fəsildə verilir. Orada deyilir:

anta-kale ça mam eva
smaran muktva kalevaram
yah prayati sa mad-bhavam
yati nasty atra samşayah

“Ömrünün sonunda bədənini tərk edərkən Məni xatırlayan şəxs dərhal Mənim məskənimə çatır. Buna heç bir şübhə yoxdur.” [Bg. 8.5]

Ölüm anında Krişna haqqında fikirləşən Krişnanın yanına gedir. Buna görə də insan Krişnanın formasını yada salmalıdır. O bədənini tərk edərkən bu forma haqqında fikirləşirsə hökmən ruhi səltənətə nail olur. Mad-bhavam Ali varlığın ali təbiətinə aiddir. Ali varlıq saç-çid-ananda-vigrahadır, yəni Onun forması əbədidir, bilik və həzzlə doludur. Bizim hal-hazırdakı bədənimiz saç-çid-ananda deyil. O sat deyil asatdır, yəni o əbədi yox, fanidir. O çit deyil, yəni biliklə yox cəhalətlə doludur. Biz nəinki ruhi səltənət, hətta çox şeyi bizə naməlum olan maddi dünya barədə də kamil biliyə malik deyilik. Bu bədən niranandadır – o həzz yerinə iztirabla doludur. Maddi dünyada keçirdiyimiz hər cür iztirablar bədəndən doğur. Ancaq bədəni tərk etdikdə Allahın Ali Şəxsiyyəti Krişna barədə fikirləşən şəxs dərhal saç-çid-ananda bədəni alır.

Maddi dünyada bir bədəni tərk edib başqa bədən alma prosesi müəyyən qanuna əsaslanır. Sonrakı həyatında hansı bədən alacağı hökmü verildikdən sonra insan ölür. Bu hökmü canlı məxluqlar deyil böyük nüfuz sahibləri verirlər. Bu həyatdakı əməllərimizdən asılı olaraq biz ya ucalır, ya da enirik. Bu ömür sonrakı ömrə hazırlıqdır. Əgər bu ömürdə Allahın səltənətinə qayıtmağa hazır olsaq, bu maddi bədəni tərk etdikdən sonra biz hökmən Tanrının bədəninə bənzər ruhi bədən alacağıq.

Öncə izah edildiyi kimi müxtəlif transsendentalistlər – brahma-vadi, paramatma-vadi və fədailər vardır. Digər tərəfdən öncə deyildiyi kimi brahmacyotidə (runi səma) saysız-hesabsız ruhi planetlər mövcuddur. Bu saysız-hesabsız planetlər maddi dünyanın planetlərinə nisbətən olduqca çoxdur. Bizim maddi dünya yaradılışın təxminən dörddə birini təşkil edir (ekamşena sthito caqat). Bu maddi seqmentdə trilyonlarla planeti və Günəşi, ulduzu və Ayı olan milyon və milyardlarla kainat vardır. Buna baxmayaraq bütün maddi yaradılış ümumi yaradılışın yalnız bir hissəsidir. Yaradılışın çox hissəsi ruhi səmadadır. Ali Brahmanla vahidləşmək istəyən şəxs dərhal Ulu Tanrının brahmacyotisinə qarışır və beləliklə ruhi səmaya çatır. Tanrı ilə ünsiyyətdən həzz almaq istəyən fədai isə saysız-hesabsız Vaikuntha planetlərinə çatır və Ulu Tanrı Pradyumna, Aniruddha, Qovinda və s. adlı tam ekspansiyalarında dördəlli Narayana kimi Onunla ünsiyyətdə olur. Buna görə də transsendentalistlər ömürlərinin sonunda ya brahmacyoti, ya Paramatma, ya da Allahın Ali Şəxsiyyəti Şri Krişna barədə düşünürlər. Bu halda onlar ruhi səmaya qalxırlar, lakin Vaikuntha planetlərinə, yaxud Qoloka Vrindavana planetinə yalnız Ulu Tanrı ilə şəxsi ünsiyyətdə olan fədai çatır. Sonra Tanrı əlavə edir ki, buna heç bir şübhə yoxdur. Biz buna möhkəm inanmalı, ağlımıza sığmayan şeyi rədd etməliyik; bizim mövqeyimiz Arcunanın mövqeyi kimi olmalıdır: “Mən Sənin dediklərinin hamısına inanıram.” Buna görə Tanrı dedikdə ki, canlı varlıq ölüm anında Onun haqqında Brahman, Paramatma, yaxud Allahın Ali Şəxsiyyəti kimi fikirləşərsə, ruhi səmaya nail olacaq, bu şübhəsiz belədir. Buna inanmamaq olmaz.

Ölüm anında sadəcə olaraq Tanrı barədə fikirləşməklə ruhi səltənətə necə düşmək Bhaqavad-gitada (8.6) aydınlaşdırılır:

yam yam vapi smaran bhavam
tyacaty ante kalevaram
tam tam evaiti kaunteya
sada tad-bhava-bhavitah

“İnsan indiki bədənini hansı əhval-ruhiyyədə tərk etsə, növbəti həyatında hökmən o cür həyata nail olacaq.”

Maddi təbiət Ulu Tanrının enerjilərindən birinin təzahürüdür. Ulu Tanrının enerjiləri Vişnu Puranada (6.7.61) təsvir edilir:

vişnu-şaktih para prokta
kşetra-qyakhya tatha para
avidya-karma-samqyanya
tritiya şaktir işyate

Ulu Tanrı bizim dərk edə bilmədiyimiz saysız-hesabsız müxtəlif növ enerjilərə malikdir; lakin böyük alim müdriklər və ya qurtulmuş canlar bu enerjiləri öyrənib üç yerə bölmüşlər. Bütün enerjilər vişnu-şaktiyə aiddir, yəni İlahi Vişnunun müxtəlif enerjiləridir. Bu enerji para, yəni transsendentaldır. Öncə izah edildiyi kimi, canlı varlıqlar ən yüksək enerjiyə aiddirlər. Başqa enerjilər, yəni maddi enerjilər cəhalət qunasındadır. Ölüm anında biz maddi dünyanın aşağı enerjisində də qala bilərik, ruhi dünyanın enerjisinə də keçə bilərik.

Həyatda biz ya maddi, ya da ruhi enerjilər barədə düşünməyə öyrənmişik. Elə isə, indi fikrimizi maddi enerjidən ruhi enerjiyə necə yönəldə bilərik? Fikrimizi maddi enerji ilə dolduran ədəbiyyat – qəzetlər, romanlar və s. vardır. Bu ədəbiyyata qapılmış düşüncəmiz Veda ədəbiyyatına yönəldilməlidir. Buna görə də böyük müdriklər Puranalar kimi çoxlu Veda ədəbiyyatı yaratmışlar. Puranalar təxəyyülün məhsulu deyil tarixi salnamədir. Çaitanya-çaritamritada (Madhya 20.122) belə bir beyt vardır:

maya-muqdha civera nahi svatah krişna-qyana

civere kripaya kaila krişna veda-purana

 

Unutqan canlı varlıqlar, yaxud şərtləndirilmiş canlar Ulu Tanrı ilə qarşılıqlı münasibətlərini unutmuş və maddi fəaliyyət barədə fikirlərə qapılmışlar. Məhz onların əqli enerjisini ruhi səmaya yönəltmək üçün Krişna-dvaipayana Vyasa çoxlu Veda ədəbiyyatı yazmışdır. O öncə Vedaları dörd hissəyə bölmüş, sonra onları Puranalarda izah etmiş, o qədər də dərrakəli olmayanlar üçün isə Mahabharatanı yazmışdır. Bhaqavad-gita Mahabharatanın bir hissəsini təşkil edir. Sonra o, bütün Veda ədəbiyyatını Vedanta-sutrada ümumiləşdirmiş və gələcək nəsillər üçün Vedanta-sutraya Şrimad-Bhaqavatam adlanan izahlar yazmışdır. Biz ağlımızı həmişə Veda ədəbiyyatını oxumaqla məşğul etməliyik. Materialistlər ağıllarını qəzet, jurnal və külli miqdarda materialist ədəbiyyatının oxunması ilə məşğul etdikləri kimi, biz də Vyasadevanın verdiyi ədəbiyyatı mütaliə etməliyik; bu yolla ölüm anında Ulu Tanrını yada sala bilərik. Bu Tanrının təklif etdiyi və nəticəsinə zəmanət verdiyi yoldur: “Buna heç bir şübhə ola bilməz.”

tasmat sarveşu kaleşu
mam anusmara yudhya ça
mayy arpita-mano-buddhir
mam evaişyasy asamşayah

“Buna görə də, ey Arcuna, sən daim Məni düşünməli, eyni zamanda təyin olunmuş vəzifəni yerinə yetirməli və döyüşməlisən. Bütün fəaliyyətini Mənə həsr edib, idrakını və ağlını Mənə yönəldərək sən şübhəsiz Mənə çatacaqsan.” (Bg. 8.7)

O, Arcunaya vəzifəsindən əl çəkib, sadəcə olaraq Onu düşünməyi məsləhət görmür. Yox, Tanrı münasib olmayan heç nəyi heç vaxt təklif etmir. İnsan bu maddi dünyada bədənini saxlamaq üçün işləməlidir. Cəmiyyət insanların gördükləri işə müvafiq olaraq dörd ictimai silkə: brahmanalar, kşatriyalar, vaişyalar və şudralara bölünmüşdür. Brahmanalar, yəni ziyalılar silki bir cür, kşatriyalar, yəni inzibatçılar silki isə başqa cür işləyir, ticarətçi və fəhlə silklərinin də öz müəyyən vəzifələri vardır. İnsan fəhlə, ticarətçi, əsgər, inzibatçı yaxud fermer ola bilər. O hətta ən yüksək silkə mənsub adam – ədəbiyyatçı, alim, yaxud ilahiyyatçı olsa belə yaşamaq üçün işləməlidir. Buna görə də Tanrı Arcunaya deyir ki, o öz vəzifəsindən əl çəkməməli, vəzifəsini yerinə yetirərək Krişnanı xatırlamalıdır (mam anusmara). Əgər o yaşamaq uğrunda mübarizədə Krişnanı xatırlamasa, onda ölüm anında onun Krişnanı yada salması mümkün deyil. İlahi Çaitanya da bunu məsləhət görür. O deyir: “kirtaniyah sada harih – Tanrının adlarını daim tərənnüm edin.” Allahın adları və Özü arasında fərq yoxdur. Beləliklə, Tanrı Krişnanın Arcunaya dediyi: “Məni xatırla” öyüdü və İlahi Çaitanyanın “Allahın adlarını daim tərənnüm etmək” göstərişi eyni şeydir. Burada fərq yoxdur. Mütləq səviyyədə ad və onun sahibi arasında fərq yoxdur. Buna görə də biz sutkada iyirmi dörd saat Ulu Tanrının adlarını tərənnüm etməklə Onu xatırlamalı və həyatımızı elə qurmalıyıq ki, Onu həmişə yadda saxlaya bilək.

Bəs bunu necə etməli? Açaryalar belə bir misal gətirirlər. Məsələn, ərli qadın başqa kişiyə, yaxud kişi öz arvadına deyil, başqasına aşiq olursa, onda bu sevgi çox güclü olur. Bu cür aşiq daim öz məşuğunu fikirləşir. Öz aşiqini düşünən qadın ev işlərini gördükdə belə həmişə onunla görüşmək barədə fikirləşir. Əslində isə, əri onun eşqindən şübhələnməsin deyə o, ev işlərini daha diqqətlə yerinə yetirir. Eləcə də, biz ali sevgili olan Şri Krişnanı daim xatırlamalı, eyni zamanda üzərimizə düşən borcu bacardığımız qədər yaxşı yerinə yetirməliyik. Bu çox böyük məhəbbət tələb edir. Əgər biz Tanrıya böyük məhəbbət duysaq, onda üzərimizə düşən borcumuzu yerinə yetirərək eyni zamanda Onu xatırlaya bilərik. Lakin biz bu məhəbbəti oyatmalıyıq. Məsələn, Arcuna daim Krişnanı düşünürdü; o, Krişnanın daimi həmrahı olmaqla bərabər, eyni zamanda döyüşçü idi. Krişna onun döyüşü tərk edib meşədə meditasiya etməsini məsləhət vermir. Tanrı Krişna yoqa sistemini Arcunaya təsvir etdikdə Arcuna bu sistemin onun üçün mümkün olmadığını söylədi:

arcuna uvaça
yo ‘yam yoqas tvaya proktah
samyena madhusudana
etasyaham na paşyami
çançalatvat sthitim sthiram

“Arcuna dedi: Ey Madhusudana, ağlım narahat və səbatsız olduğuna görə təsvir etdiyin yoqa sistemi mənim üçün qeyri-münasib və həyatakeçirilməzdir.” (Bg. 6.33)

Lakin Tanrı dedi:

yoqinam api sarveşam
mad-qatenantaratmana
şraddhavan bhacate yo mam
sa me yuktatamo matah

“Bütün yoqilərdən böyük inamla həmişə Mənə sadiq qalan, Məni düşünən və transsendental məhəbbətlə Mənə xidmət edən şəxs yoqada Mənimlə daha sıx bağlıdır və o hamıdan üstündür. Mənim fikrim belədir.” (Bg. 6.47)

Beləliklə, daim Ulu Tanrını düşünən şəxs eyni zamanda ən böyük yoqi, ən yüksək qyani, ən böyük fədaidir. Daha sonra Tanrı Arcunaya deyir ki, o bir kşatriya kimi döyüşdən imtina etməməlidir; əgər o, Krişnanı xatırlayaraq döyüşərsə, onda ölüm anında da Krişnanı yada sala biləcək. Beləliklə, insan özünü Tanrıya transsendental məhəbbətlə xidmətə həsr etməlidir.

Əslində biz bədənimizin deyil, ağıl və dərrakəmizin köməyilə işləyirik. Beləliklə, ağıl və dərrakə daim Tanrını düşünürsə, onda təbii ki, hisslər də Ona xidmət edəcəkdir. Hər halda hisslərin fəaliyyəti zahirən əvvəlki kimi qalsa da, şüur dəyişəcəkdir. Bhaqavad-gita ağıl və dərrakəni Ulu Tanrıya necə yönəltməyi öyrədir. Bu yolla insan Ulu Tanrının səltənətinə çata bilər. Əgər ağıl Krişnaya xidmətlə məşğuldursa, onda hisslər də öz-özünə Krişnaya xidmət edəcəkdir. Bhaqavad-gitanın sirri də bundadır; o bütünlüklə Şri Krişna haqqında fikirlərə qapılmaq məharətini öyrədir.

Müasir insan Aya çatmağa böyük qüvvə sərf etsə də, ruhən ucalmağa can atmır. Əgər insanın əlli il ömrü qalıbsa, o bu qısa müddəti Allahın Ali Şəxsiyyətini xatırlamağı öyrənməyə sərf etməlidir. Bu sədaqətli xidmət prosesidir:

şravanam kirtanam vişnoh
smaranam pada-sevanam
arçanam vandanam dasyam
sakhyam atma-nivedanam

Bu doqquz proses insanı Ali varlığı düşünməyə qaytarır. Onların içərisində ən yüngülü şravanam, yəni Bhaqavad-gitanı onu dərk etmiş şəsxdən dinləməkdir. Bu, Ulu Tanrının yada salınmasına səbəb olacaq və bədənini tərk etdikdən sonra canlı varlıq Ulu Tanrı ilə ünsiyyətə yararlı olan ruhi bədən əldə edə biləcəkdir.

Daha sonra Tanrı deyir:

abhyasa-yoqa-yuktena
çetasa nanya-qamina
paramam puruşam divyam
yati parthanuçintayan

“Məni – Allahın Ali Şəxsiyyətini xatırlamaqla sapınmadan məşğul olan, daim Məni düşünən insan hökmən Mənim planetimə yetişəcək, ey Kuntinin oğlu.” (Bg. 8.8)

Bu proses heç də çətin deyil, amma onu səriştəli, artıq bu yolda olan adamdan öyrənmək lazımdır. Ağıl daim ora-bura uçsa da, insan gərək öz fikrini Tanrı Krişnanın formasına, yaxud Onun adının səslənməsinə cəmləşdirsin. Ağıl təbiətcə narahat, səbatsız olsa da, o, Krişna adının səs vibrasiyasında rahat ola bilər. Beləliklə, insan paramam puruşama – Ali Şəxsiyyətə meditasiya etməli və bu yolla Ona çatmalıdır. İnsanın özünü tam dərk etməsinin və son məqsədə çatmasının yolları və üsulları Bhaqavad-gitada göstərilir və bu biliyin qapıları hamının üzünə açıqdır. Bura hamı daxil ola bilər. Hamının Tanrı haqqında eşitmək, fikirləşmək imkanı vardır və hər cür adam Tanrı Krişnanı düşünməklə Ona yaxınlaşa bilər.

Daha sonra Tanrı Krişna deyir:

mam hi partha vyapaşritya
ye ‘pi syuh papa-yonayah
striyo vaişyas tatha şudras
te ‘pi yanti param qatim

kim punar brahmanah punya
bhakta racarşayas tatha
anityam asukham lokam
imam prapya bhacasva mam

“Еy Pritһаnın оğlu, Mәnә sığınаn hər kəs – qаdın və ya tacir, yaxud aşağı səviyyəli ailədə doğulmuş olsa da ali məqsədə çata bilər. Оndа gör mömin brаһmаnаlаr, fәdаilәr vә övliyа şаһlаr üçün bu nә qәdәr аsаndır. Bunа görә dә iztirаblаrlа dоlu bu müvәqqәti dünyаyа düşdükdә, Mәnә mәһәbbәtlә хidmәt еt.” (Bg. 9.32 – 33)

Aşağı statuslu insanlar (tacir, qadın və ya fəhlə) belə Tanrıya yetişə bilərlər. Bunun üçün yüksək inkişaf etmiş idrak tələb olunmur. Məsələ burasındadır ki, bhakti-yoqanın prinsiplərinə əməl edən və Ulu Tanrını summum bonum, yəni həyatın ali məqsədi və qayəsi kimi qəbul edən hər bir şəxs ruhi səmada Tanrıya yetişə bilər. Əgər insan Bhaqavad-gitada göstərilən prinsipləri qəbul edirsə, o öz həyatını kamilləşdirə və maddi mövcudluğun ötəri təbiətindən doğan bütün həyat problemlərini tam həll edə bilər. Bu, Bhaqavad-gitanın məğzidir.

Onu da deyək ki, Bhaqavad-gita transsendental ədəbiyyat olduğu üçün diqqətlə oxunmalıdır. O, insanı bütün qorxulardan azad etmək iqtidarındadır.

nehabhikrama-naşo sti pratyavayo na vidyate
svalpam apy asya dharmasya trayate mahato bhayat

 

“Bu yolda heç nə itmir, heç nə azalmır və bu istiqamətdə cüzi irəliləyiş insanı ən pis qorxulardan hifz edəcəkdir.” (Bg. 2.40)

Bhaqavad-gitanı səmimiyyət və ciddiyyətlə oxuyan insan keçmiş günahların əks-təsirlərinə məruz qalmayacaq. Tanrı Şri Krişna Bhaqavad-gitanın (18.66) sonuncu hissəsində bəyan edir:

sarva-dharman parityacya
mam ekam şaranam vraca
aham tvam sarva-papebhyo
mokşayişyami ma şuçah

“Hər cür etiqaddan əl çəkib Mənə tapın; əvəzində səni bütün günahlarının əks-təsirlərindən azad edəcəyəm. Heç nədən qorxma.” Beləliklə, Tanrı Ona tapınan şəxsin bütün məsuliyyətini Öz üzərinə götürür və onu günahlarının bütün əks-təsirlərindən azad edir.

Biz hər gün su ilə yuyunuruq, lakin insan Qanqın suları qədər müqəddəs olan Bhaqavad-gitanın sularında bircə dəfə yuyunarsa, maddi həyatın bütün çirkabından təmizlənəcək. Bhaqavad-gitanı Allahın Ali Şəxsiyyəti söylədiyi üçün başqa Veda ədəbiyyatını oxumağa ehtiyac yoxdur. Təkcə Bhaqavad-gitanı diqqətlə və müntəzəm surətdə dinləmək və oxumaq kifayətdir. Hazırkı dövrdə insanlar dünyəvi fəaliyyətə elə qapılıblar ki, onların bütün Veda ədəbiyyatını oxumaları mümkün deyil. Buna heç ehtiyac da yoxdur. Bütün Veda ədəbiyyatının məğzi olduğuna görə, xüsusilə Allahın Ali Şəxsiyyəti tərəfindən söylənildiyi üçün, təkcə bu kitab – Bhaqavad-gita kifayətdir. Deyilir ki, Qanqdan su içən nicat tapacaq, bəs Bhaqavad-gita nektarını içən şəxsə nə deyək? Bhaqavad-gita Mahabharatanın nektarıdır, onu əzəli Vişnu olan Tanrı Krişna Özü söyləmişdir. Bhaqavad-gita Allahın Ali Şəxsiyyətinin dodaqlarından, Qanq isə, deyildiyi kimi, Ulu Tanrının nilufər ayaqlarından süzülür. Doğrudur, Ulu Tanrının ağzı ilə ayaqları arasında fərq yoxdur, lakin bizim vəziyyətimizdə Bhaqavad-gitanın Qanqın sularından daha əhəmiyyətli olduğunu başa düşə bilərik.

Bhaqavad-gitanı inəyə, Tanrı Krişnanı isə bu inəyi sağan naxırçı oğlana bənzədirlər. Süd Vedaların məğzidir, Arcuna isə buzov mövqeyindədir. Ağıllı insanlar, böyük müdriklər və pak fədailər Bhaqavad-gitanın cövhərəbənzər südünü içməlidirlər.

Zəmanəmizin adamları bir müqəddəs kitaba, bir Allaha, bir dinə, bir işə malik olmağa can atırlar. Buna görə də qoy bütün dünya üçün bir müqəddəs kitab Bhaqavad-gita olsun. Qoy bütün dünya üçün yalnız bir Allah Şri Krişna olsun. Qoy yalnız bir mantra olsun: Hare Krişna, Hare Krişna, Krişna Krişna, Hare Hare/ Hare Rama, Hare Rama, Rama Rama, Hare Hare. Qoy yeganə iş Allahın Ali Şəxsiyyətinə xidmət olsun.

 

Şagird ardıcıllığı

 

Evam parampara-praptam imam racarşayo viduh (Bg. 4.2)

“Bhaqavad-gita olduğu kimi” aşağıdakı şagird ardıcıllığı vasitəsi ilə ötürülmüşdür:

1) Krişna, 2) Brahma, 3) Narada, 4) Vyasa, 5) Madhva, 6) Padmanabha, 7) Nrihari, 8) Madhava, 9) Akşobhya, 10) Caya Tirtha, 11) Qyanasindhu, 12) Dayanidhi, 13) Vidyanidhi, 14) Racendra, 15) Cayadharma, 16) Puruşottama, 17) Brahmanya Tirtha, 18) Vyasa Tirtha, 19) Lakşmipati, 20) Madhavendra Puri, 21) İşvara Puri (Nityananda, Advaita), 22) İlahi Çaitanya, 23) Rupa (Svarupa, Sanatana), 24) Raqhunatha, Civa, 25) Krişnadasa, 26) Narottama, 27) Vişvanatha, 28) (Baladeva), Caqannatha, 29) Bhaktivinoda, 30) Qaurakişora, 31) Bhaktisiddhanta Sarasvati, 32) Onun İlahi Mərhəməti A.Ç.Bhaktivedanta Swami Prabhupada.