Bhaqavad-gita – İKİNCİ FƏSİL

Gitanin xulasəsi

 

MƏTN 1

sancaya uvaça

tam tatha kripayaviştam

aşru-purnakulekşanam

vişidantam idam vakyam

uvaça madhusudanah

 

sancayah uvaca – Sancaya dedi; tam – Arcunaya; tatha – belə; kripaya – şəfqətlə; aviştam – dolmuş; aşru-purna-akula – göz yaşları ilə dolu; ikşanam – gözlər; vişidantam – kədərlənərək; idam – bu; vakyam – sözlər; uvaça – dedi; madhu-sudanah – Madhunun qatili.

Sancaya dedi: Ürəyi şəfqətlə dolu Arcunanın tutqun halını və yaşla dolu gözlərini gördükdə Madhusudana, Krişna dedi:

İZAHI: Maddi səviyyədə olan şəfqət, kədər və göz yaşları – həqiqi “mən” barədə biliksizlik əlamətidir. Özünü dərk etmiş şəxs bədənin deyil, əbədi canın qeydinə qalır. Bu beytdə “Madhusudana” sözü böyük əhəmiyyət kəsb edir. Tanrı Krişna iblis Madhunu öldürmüşdü; Arcuna istəyir ki, indi də O, ona üstün gəlmiş və vəzifəsini yerinə yetirməyə mane olan anlaşılmazlıq iblisini öldürsün. Rəhmkarlığın harada lazım olduğunu heç kəs bilmir. Suda böğulan adamın paltarının qeydinə qalmaq mənasızdır. Biliksizlik ümmanında batan adamın yalnız üst paltarının, yəni qaba maddi bədəninin qeydinə qalmaqla onu xilas etmək mümkün deyil. Bunu bilməyən, üst paltardan ötrü kədərlənən adam şudra, yəni lüzumsuz kədərlənən adlanır. Arcuna kşatriya olduğu üçün onun belə hərəkəti gözlənilməz idi. Lakin Tanrı Krişna cahil adamın kədərini dağıtmağa qadirdir. Və O elə buna görə də Bhaqavad-gitanı söyləyib. Bu fəsildə ali nüfuz sahibi Tanrı Şri Krişna maddi bədəni və ruhi canı təhlil edərək bizə özünüdərk elmini öyrədir. Gördüyü işdən mənfəət güdməyən, həqiqi mahiyyəti barədə düzgün təsəvvürü olan insan özünü dərk edə bilər.

 

MƏTN 2

şri-bhaqavan uvaça

kutas tva kaşmalam idam

vişame samupasthitam

anarya-cuştam asvarqyam

akirti-karam arcuna

 

şri-bhaqavan uvaça – Allahın Ali Şəxsiyyəti dedi; kutah – haradan; tva – sənə; kaşmalam – natəmizlik; idam – bu kədər; vişame – bu həlledici anda; samupasthitam – gəldi; anarya – həyatın dəyərini bilməyən şəxslər; cuştam – işlədilən; asvarqyam – yüksək planetlərə aparmayan; akirti – rusvayçılıq; karam – səbəbidir; arcuna – ey Arcuna.

Allahın Ali Şəxsiyyəti dedi: Əzizim Arcuna necə olub ki, bu natəmizlik sənə üstün gəlib? Bu, həyatın həqiqi mənasını bilən şəxsə yaraşan şey deyil, bu onu yüksək planetlərə yox, rusvayçılığa gətirib çıxarar.

İZAHI: Krişna Allahın Ali Şəxsiyyətidir. Buna görə də Krişnaya müraciət etmək üçün bütün Gita boyu Bhaqavan sözü işlədilir. Bhaqavan – Mütləq Həqiqətin son aspektidir. Mütləq Həqiqət üç mərhələdə dərk edilir: Brahman, yəni hər şeyə nüfuz edən şəxssiz ruh; Paramatma, yəni Tanrının hər bir canlı məxluqun ürəyində yerləşən lokallaşmış aspekti; Bhaqavan, yəni Allahın Ali Şəxsiyyəti Tanrı Krişna. Mütləq Həqiqət barədə bu konsepsiya Şrimad-Bhaqavatamda (1.2.11) belə izah olunur:

vadanti tat tattva-vidas

tattvam yac qyanam advayam

brahmeti paramatmeti

bhaqavan iti şabdyate

 

“Mütləq Həqiqəti bilən şəxs Onun hər üç aspektini dərk etmişdir. Mütləq Həqiqətin bu üç aspekti Brahman, Paramatma və Bhaqavan adlanır.”

Bu üç ilahi aspekt Günəş misalında izah oluna bilər, çünki Günəşin də üç müxtəlif aspekti vardır: günəşin işığı, günəşin səthi və günəş planetinin özü. Günəşin yalnız işığını öyrənən şəxs şagirdliyin başlanğıc pilləsindədir. Günəş səthini anlayan insan daha irəli gedib. Planetin özünü dərk etmiş insan isə zirvəyə nail olub. Yalnız günəşin işığını, yəni onun şəxssiz təbiətini, yaxud hər şeyə nüfuz edən gözqamaşdırıcı parıltısını dərk etməklə kifayətlənən şagirdləri Mütləq Həqiqətin yalnız Brahman aspektini dərk edənlərə bənzətmək olar. Daha yüksək bilik səviyyəsinə yüksəlmiş şagird günəşin səthini anlaya bilər. Bu, Mütləq Həqiqətin Paramatma aspektinin dərk edilməsinə uyğundur. Günəş planetinin özəyini anlayan şagird isə Mütləq Həqiqətin şəxsiyyət xüsusiyyətlərini dərk etmiş adama bənzəyir. Beləliklə, Mütləq Həqiqəti dərk etməklə məşğul olan şagirdlərin eyni mövzunu öyrəndiklərinə baxmayaraq, Mütləq Həqiqətin Bhaqavan aspektini dərk etmiş fədailər, yaxud transsendentalistlər ən yüksək transsendentalistlərdir. Günəş işığı, günəşin səthi və planetin daxilində baş verən proseslər bir-birindən ayrılmazdır. Lakin bu üç müxtəlif aspekti öyrənən şagirdlər eyni səviyyədə deyildirlər.

Bhaqavan sanskrit sözü olub Vyasadevanın atası, böyük nüfuz sahibi Paraşara Muni tərəfindən izah edilmişdir. Cəmi dövlətə, cəmi qüdrətə, cəmi şöhrətə, cəmi gözəlliyə, cəmi biliyə və cəmi tərki-dünyalığa sahib olan Ali Şəxsiyyət Bhaqavan adlanır. Çox varlı, çox qüdrətli, çox gözəl, çox şöhrətli, çox bilikli və tərki-dünya adamlar çoxdur, lakin onların heç biri cəmi dövlətə, cəmi qüdrətə və s. tamamilə sahib olduğunu deyə bilməz. Yalnız Krişna bunu deyə bilər, çünki O, Allahın Ali Şəxsiyyətidir. Brahma da, Həzrət Şiva da, hətta Narayana da daxil olmaqla heç bir canlı varlıq Krişnaya məxsus olan ölçüdə sərvət sahib ola bilməz. Ona görə Həzrət Brahma Brahma-samhitada bu nəticəyə gəlir ki, Tanrı Krişna Allahın Ali Şəxsiyyətidir. Heç kəs Ona nə bərabər, nə də Ondan üstün deyil. O, Qovinda adlandırılan əzəli Tanrı – Bhaqavandır, O, bütün səbəblərin ali səbəbidir.

işvarah paramah krişnah

saç-çid-ananda-viqrahah

anadir adir qovindah

sarva-karana-karanam

 

“Çoxları Bhaqavan keyfiyyətlərinə malikdir, lakin Krişna alidir, heç kəs Ondan üstün deyil. O Ali Şəxsiyyətdir, Onun bədəni əbədidir, bilik və həzzlə doludur. O, əzəli Tanrı Qovindadır, O, bütün səbəblərin səbəbidir.” (Brahma-samhita 5.1)

Bhaqavatamda Allahın Ali Şəxsiyyətinin bir çox mücəssəmələri sadalanır. Krişna isə Allahın saysız-hesabsız mücəssəmələrinin və Şəxsiyyətlərinin mənbəyi olan Allahın əzəli Şəxsiyyəti kimi təsvir edilir:

ete çamşa-kalah pumsah

krişnas tu bhaqavan svayam

indrari-vyakulam lokam

mridayanti yuqe yuqe

 

“Tanrının burada sadalanan bütün mücəssəmələri Onun ya tam ekspansiyaları, ya da tam ekspansiyalarının hissələridir. Lakin Krişna Allahın Ali Şəxsiyyətinin Özüdür.” (ŞB 1.3.28)

Beləliklə, Krişna – Allahın əzəli Ali Şəxsiyyəti, Mütləq Həqiqətdir; O həm Paramatmanın, həm də şəxssiz Brahmanın mənbəyidir.

Allahın Ali Şəxsiyyətinin yanında olduğu halda Arcunanın qohumlarından ötrü kədərlənməsi, sözsüz ki, yersiz idi və buna görə Krişna Öz təəccübünü kutah “haradan” sözü ilə ifadə edir. Bu cür ağciyərlik aryanalar adlanan mədəni insanlar cəmiyyətinə mənsub adama tamamilə yad idi. Aryana sözü həyatın mənasını bilən, ruhi biliyə əsaslanmış mədəniyyətə malik olan insanlara aiddir. Həyat barədə maddi təsəvvürləri olan adamlar Mütləq Həqiqəti, Vişnunu, yəni Bhaqavanı dərk etməyin həyatın məqsədi olduğunu bilmirlər. Onlar maddi dünyanın zahiri parıltısına vurulub qurtuluşun nə olduğundan xəbərsizdirlər. Maddi əsarətdən qurtuluş anlayışı olmayanlara qeyri-aryan deyilir. Arcuna kşatriya olsa da, döyüşdən imtina edib, təyin olunmuş vəzifəsindən boyun qaçırırdı. Belə qorxaqlıq aryanalara xas deyil. Öz borcunu yerinə yetirməkdən boyun qaçıran insan ruhi yolda inkişaf etmir və hətta bu dünyada da şöhrət qazanmır. Arcunanın öz qohumlarına olan bu cür üzdəniraq şəfqətini Tanrı Krişna bəyənmədi.

 

MƏTN 3

klaibyam ma sma qamah partha

naitat tvayy upapadyate

kşudram hridaya-daurbalyam

tyaktvottiştha parantapa

 

klaibyam – acizlik; ma sma – etmə; qamah – qəbul; partha – ey Prithanın oğlu; na – heç vaxt; etat – bu; tvayi – sənə; upapadyate – yaraşmaq; kşudram – cılız; hridaya – ürək; daurbalyam – zəifliyi; tyaktva – rədd edərək; uttiştha – qalx; param-tapa – ey düşmənlərin qənimi.

Ey Prithanın oğlu, alçaldıcı acizliyə uyma. Bu sənə yaraşmaz. Bu cılız ürək zəifliyini boşla və qalx, ey düşmənlərin qənimi.

İZAHI: Burada Krişna Arcunaya Prithanın oğlu deyə müraciət edir. Pritha Krişnanın atası Vasudevanın bacısı idi, deməli Arcuna Tanrı Krişnanın qan qohumu idi. Kşatriya oğlu döyüşdən boyun qaçırırsa onun yalnız adı kşatriyadır, eləcə də brahmana oğlu mömin adama yaraşmayan hərəkət edirsə, onun yalnız adı brahmanadır. Bu cür kşatriyalar və brahmanalar ləyaqətsiz övladlardır; odur ki, Krişna Arcunanın ləyaqətsiz oğul olmasını istəmirdi. Arcuna Krişnanın ən yaxın dostu idi; Krişna onunla bir gərdunədə olub onu bilavasitə istiqamətləndirirdi. Bütün bu məziyyətlərə baxmayaraq Arcuna döyüş meydanını tərk etsəydi, şərəfsiz iş tutmuş olardı. Ona görə də Krişna belə hərəkətin onun şəxsiyyətinə yaraşmadığını deyir. Arcuna etiraz edə bilərdi ki, böyük hörmət sahibi olan Bhişmaya və qohumlarına ürəyigenişlik etdiyi üçün döyüşdən boyun qaçırır. Krişna isə bu cür ürəyigenişliyi sadəcə olaraq ürək zəifliyi hesab edirdi. Belə ürəyigenişliyi mötəbər mənbələr bəyənmirlər. Buna görə də Arcuna kimi adamlar bilavasitə Krişnanın rəhbərliyi altında bu cür ürəyigenişlikdən, yaxud zorakılıq işlətməməkdən imtina etməlidirlər.

 

MƏTN 4

arcuna uvaça

katham bhişmam aham sankhye

dronam ça madhusudana

işubhih pratiyotsyami

pucarhav ari-sudana

 

arcunah uvaça – Arcuna dedi; katham – necə; bhişmam – dədə Bhişma; aham – mən; sankhye – döyüşdə; dronam – Drona; ça – həmçinin; madhu-sudana – ey Madhunun qatili; işubhih – oxlarla; pratiyotsyami – əks-hücuma keçərəm; puca-arhau – kimə sitayiş etmək lazımdır; ari-sudana – ey düşmənləri öldürən.

Arcuna dedi: Ey Madhunu məhv edən [Krişna], Bhişma və Drona kimi itaətə layiq adamlara döyüşdə ox atıb, əks-hücum edə bilərəmmi?

İZAHI: Dədə Bhişma və ustad Dronaçarya kimi ağsaqqallara həmişə ehtiram göstərilməlidir. Hətta onlar hücum etsə də, insan onlara qarşı durmamalıdır. Əxlaq qaydalarına əsasən böyüklərlə hətta söz güləşdirmək də düz deyil. Bəzən sərt olsalar da, onlarla kobud rəftar edilməməlidir. Elə olan surətdə Arcuna əks-hücuma keçə bilərdimi? Krişna babası Uqrasenaya, yaxud müəllimi Sandipani Muniyə hücum edərdimi? Arcunanın dəlilləri bundan ibarət idi.

 

MƏTN 5

qurun ahatva hi mahanubhavan

şreyo bhoktum bhaikşyam apiha loke

hatvartha-kamams tu qurun ihaiva

bhunciya bhoqan rudhira-pradiqdhan

 

qurun – böyüklər; ahatva – öldürməyərək; hi – əlbəttə; maha-anubhavan – böyük canlar; şreyah – daha yaxşı; bhoktum – həyatdan həzz almaq; bhaikşyam – dilənməklə; api – hətta; iha – bu həyatda; loke – bu dünyada; hatva – öldürərək; artha – əldə etmək; kaman – arzuedilən; tu – lakin; qurun – böyüklər; iha – bu dünyada; eva – əlbəttə; bhunciya – həzz alacaq; bhoqan – zövq verən şeylər; rudhira – qan; pradiqdhan – ilə boyanmış.

Böyük canların, ustadlarımın həyatı bahasına ömür sürməkdənsə, dilənçilik edərək yaşasam yaxşıdır. Nəfslərinə uysalar da, onlar ağsaqqaldırlar. Onları öldürsək qənimətlərimiz qana boyanacaq.

İZAHI: Müqəddəs kitablara görə çirkin hərəkət etmiş və bəsirətini itirmiş ustadı tərk etmək lazımdır. Duryodhana Bhişmanı və Dronanı maliyyə cəhətdən təmin etdiyi üçün onlar onun tərəfini tutmağa məcbur idilər; halbuki onlar sadəcə mənfəət barədə düşünərək özlərini bu vəziyyətə qoymamalı idilər. Beləliklə, onlar bir müəllim kimi öz ləyaqətlərini itirmişdilər. Lakin Arcuna onların ağsaqqal olaraq qaldıqlarını, onları öldürərsə əldə edəcəyi maddi nemətlərin qan dadacağını düşünürdü.

 

MƏTN 6

na çaitad vidmah kataran no qariyo

yad va cayema yadi va no cayeyuh

yan eva hatva na cicivişamas

te ‘vasthitah pramukhe dhartaraştrah

 

na – nə; ça – həmçinin; etat – bu; vidmah – biz bilirik; katarat – hansı; nah – bizim üçün; qariyah – daha yaxşı; yat va – nə də; cayema – biz qalib gələ bilərik; yadi – əgər; va – və ya; nah – bizə; cayeyuh – onlar qalib gələr; yan – kim ki; eva – əlbəttə; hatva – öldürərək; na – heç vaxt; cicivişamah – biz yaşamaq istəməliyik; te – onların hamısı; avasthitah – düzülüb; pramukhe – qarşıda; dhartaraştrah – Dhritaraştranın oğulları.

Biz bilmirik onlara qalib gəlmək yaxşıdır, yoxsa məğlub olmaq. Dhritaraştranın döyüş meydanında qarşımızda dayanmış oğullarını öldürsək həyat bizim üçün öz mənasını itirəcək.

İZAHI: Döyüşmək kşatriyaların borcu olsa da, Arcuna lazımsız zorakılığa səbəb olan vuruşmağı, yaxud döyüşdən çəkinib, dilənçilik edərək yaşamağı düşünərək tərəddüd edirdi. Düşmənə qalib gəlməzsə yaşamaq üçün onun yeganə yolu dilənmək olacaqdı. Eyni zamanda o, qələbəyə də əmin deyildi, çünki tərəflərdən hər biri qalib gələ bilərdi. Pandavalar qələbə çalsa (bu daha ədalətli olardı), Dhritaraştranın oğulları döyüşdə həlak ola bilərdilər. Onlarsız yaşamaq isə çox ağır olacaqdı. Onda bu, başqa bir məğlubiyyətə çevrilərdi. Arcunanın bu mülahizələri aydın şəkildə göstərir ki, o, Tanrının böyük fədaisi olmaqla yanaşı çox bilikli idi, ağıl və hisslərinə tamamilə nəzarət edirdi. Şah ailəsində doğulduğuna baxmayaraq, onun dilənçiliklə yaşamağa razı olması tərki-dünyalığın daha bir əlaməti idi. Bu keyfiyyətləri və ruhani ustadı Şri Krişnanın göstərişlərinə olan inamı onun həqiqətən ləyaqətli şəxsiyyət olduğunu göstərirdi. Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, Arcuna qurtuluşa tamamilə hazır idi. Hisslərə nəzarət etmədən bilik səviyyəsinə yüksəlmək mümkün deyil. Bilik və sədaqət olmadıqda isə heç kəsin qurtuluş imkanı yoxdur. Maddi məziyyətlərindən savayı Arcuna bütün bu keyfiyyətlərə də malik idi.

 

MƏTN 7

karpanya-doşopahata-svabhavah

priççhami tvam dharma-sammudha-çetah

yaç çhreyah syan nişçitam bruhi tan me

şişyas te ‘ham şadhi mam tvam prapannam

 

karpanya – xəsisliyin; doşa – zəiflik ilə; upahata – kədərlənmiş; sva-bhavah – xüsusiyyət; priççhami – mən soruşuram; tvam – Səndən; dharma – din; sammudha – karıxdırılmış; çetah – ürəkdə; yat – nə; şreyah – daha yaxşı; syat – ola bilər; nişçitam – qətiyyətlə; bruhi – söylə; tat – bunu; me – mənə; şişyah – şagird; te – Sənin; aham – mən; şadhi – indicə öyrət; mam – mənə; tvam – Sənə; prapannam – təslim oluram.

Zəifliyim üzündən özümü indi tamamilə itirmişəm, borcumun nədən ibarət olduğunu da bilmirəm. Səndən xahiş edirəm qəti de, mən nə etməliyəm. İndi mən Sənin şagirdinəm, özümü Sənə tapşırıram, buyur, mənə yol göstər.

İZAHI: Təbiətin quruluşuna əsasən maddi fəaliyyət hamı üçün çətinliklər mənbəyidir. İnsan hər addımda çətinliklərlə rastlaşdığına görə həyatın məqsədinə nail olmaqda ona lazımi rəhbərlik edə bilən həqiqi ruhani ustada müraciət etməlidir. İradəmizdən asılı olmayaraq baş verən həyat çətinliklərindən azad olmaq üçün həqiqi ruhani ustada müraciət etmək bütün Veda ədəbiyyatında məsləhət görülür. Bu çətinliklər öz-özünə baş verən meşə yanğınına bənzəyir. Eləcə də, dünya elə qurulub ki, həyat çətinlikləri iradəmizdən asılı olmayaraq öz-özünə əmələ gəlir. Heç kəs yanğın olmasını istəmir, lakin o baş verir və biz özümüzü itiririk. Buna görə Veda müdrikliyi bizə həyat çətinliklərini həll etmək və bu elmə yiyələnmək üçün şagird ardıcıllığına mənsub həqiqi ruhani ustada müraciət etməyi məsləhət görür. Belə hesab edilir ki, insan həqiqi ruhani ustadla olduqda hər şeyi dərk edir; buna görə də maddi çətinliklər içində qalmaqdansa ruhani ustada müraciət etmək lazımdır. Bu beytin mənası bundan ibarətdir.

Maddi çətinliklərə kim düşür? Həyat problemlərini anlamayan adam. Brihad-aranyaka Upanişadda (3.8.10) belə adam haqqında deyilir: “yo va etad akşaram qarqy aviditvasmal lokat praiti sa kripanah – o, bir insan kimi həyat problemlərini həll etmədiyinə görə, beləliklə, özünüdərketmə elmini almadan it kimi, pişik kimi bu dünyanı tərk etdiyi üçün xəsis adlandırılır.” İnsan həyatı canlı varlıq üçün ən böyük nemətdir, çünki ondan həyat problemlərini həll etmək üçün istifadə etmək olar; ona görə də bu əlverişli imkandan lazımi surətdə istifadə etməyən adam xəsisdir. Kifayət qədər dərrakəli olub bütün həyat problemlərini həll etmək üçün bədənindən istifadə edən şəxs isə brahmanadır.

Kripanalar, yəni xəsis adamlar həyat barədə maddi konsepsiyaya əsaslanıb ailəyə, cəmiyyətə, ölkəyə və s. həddindən artıq can yandıraraq hədər yerə vaxt itirirlər. İnsan çox vaxt “dəri xəstəliyi” (cismani təsəvvürlər) üzündən ailə həyatına, yəni arvadına, uşaqlarına və ailənin digər üzvlərinə bağlı olur. Kripana ailəsinin üzvlərini ölümdən qoruyacağını, eyni zamanda ailə və cəmiyyətin onu ölümdən xilas edə biləcəyini düşünür. Ailəyə belə bağlılığı balalarının qayğısına qalan heyvanlarda da görmək olar. Arcuna dərrakəli olduğu üçün də anlayırdı ki, məhz ailə üzvlərinə olan məhəbbəti, onları ölümdən qorumaq arzusu onun çətinliklərinin səbəbidir. O, döyüşmək borcunun onu gözlədiyini bilirdi, lakin xəsislikdən doğan zəifliyi üzündən borcunu yerinə yetirə bilmirdi. Buna görə o, ali ruhani ustad Tanrı Krişnadan qəti qərar çıxarmağı xahiş edir. Arcuna bir şagird kimi özünü Krişnaya tapşırır. O, artıq dostcasına söhbət etmək istəmir. Ustad və şagird arasında olan söhbətlər həmişə ciddi olur; Arcuna Krişna ilə, tanınmış ruhani ustadla indi ciddi söhbət etmək istəyir. Beləliklə, Krişna Bhaqavad-gita elminin ilkin ruhani ustadı, Arcuna isə Gitanı anlayan ilk şagirddir. Arcunanın Bhaqavad-gitanı necə mənimsəməsi Gitanın özündə təsvir edilmişdir. Buna baxmayaraq, düşüncəsiz dünyəvi alimlər iddia edirlər ki, Krişnanın Özünə yox, “Krişnanın daxilindəki doğulmaz varlığa” itaət etmək lazımdır. Lakin Krişnanın daxili və xarici arasında fərq yoxdur. Bunu dərk etmədən Bhaqavad-gitanı anlamağa çalışmaq ən böyük səfehlikdir.

 

MƏTN 8

na hi prapaşyami mamapanudyad

yaç çhokam uççhoşanam indriyanam

avapya bhumav asapatnam riddham

racyam suranam api çadhipatyam

 

na – etmir; hi – əlbəttə; prapaşyami – görürəm; mama – mənim; apanudyat – qova bilmək; yat – bu; şokam – kədər; uççhoşanam – quruyaraq; indriyanam – hisslərin; avapya – çataraq; bhumau – yer üzündə; asapatnam – rəqibsiz; riddham – çiçəklənən; racyam – şahlıq; suranam – tanrıçaların; api – hətta; ça – həmçinin; adhipatyam – ali hakimiyyət.

Hisslərimi üzən kədəri dağıtmaq üçün çarə tapa bilmirəm, hətta yer üzündə tayı-bərabəri olmayan şahlıq, göydəki tanrıçaların hakimiyyətinə bənzər hakimiyyət əldə etsəm də, kədərimi dağıtmaq iqtidarında deyiləm.

İZAHI: Arcuna dini prinsiplər və əxlaq qaydaları biliyinə əsasən çoxlu dəlillər gətirsə də, məlum olur ki, o, ruhani ustad Tanrı Şri Krişnanın köməyi olmadan öz problemini həll etmək iqtidarında deyil. Arcuna üzdəniraq biliyinin bütün vücudunu üzən problemlərdən qurtulmaqda ona kömək etməyəcəyini və Tanrı Krişnaya bənzər ruhani ustadın köməyi olmadan bu cür çətinlikləri aradan qaldıra bilməyəcəyini başa düşdü. Həyat problemlərini həll etmək üçün akademik bilik, elmi dərəcə, yüksək mövqe və i.a. faydasızdır; bu halda yalnız Krişna kimi ruhani ustad kömək edə bilər. Nəticə bundan ibarətdir ki, bütünlüklə Krişna şüurunda olan ruhani ustad həqiqi ruhani ustaddır, çünki yalnız o, həyat problemlərini həll edə bilər. İlahi Çaitanya demişdir ki, ictimai vəziyyətindən asılı olmayaraq Krişna şüuru elminə yiyələnmiş hər bir şəxs həqiqi ruhani ustaddır.

kiba vipra, kiba nyasi, şudra kene naya

yei krişna-tattva-vetta, sei ‘quru’ haya

 

“Vipra (Veda müdrikliyi üzrə alim) olmasından, aşağı silkə mənsub olan ailədə doğulmasından və ya tərki-dünya həyat tərzi sürməsindən asılı olmayaraq, əgər insan Krişna haqqında elmə yiyələnibsə, o kamil və həqiqi ruhani ustaddır.” (Çaitanya-çaritamrita, Madhya 8.128) Beləliklə, Krişna şüuru elminə yiyələnmədən heç kəs həqiqi ruhani ustad ola bilməz. Vedalarda deyilir:

şat-karma-nipuno vipro

mantra-tantra-vişaradah

avaişnavo qurur na syad

vaişnavah şva-paço quruh

 

“Veda elminin bütün sahələrində səriştəli olan elmli brahmana vaişnava olmadan, yəni Krişna şüuru elminə yiyələnmədən ruhani ustad ola bilməz. Lakin ən aşağı silkə mənsub olan ailədə doğulmuş insan vaişnavadırsa, yəni Krişna şüurundadırsa o, ruhani ustad ola bilər.” (Padma Purana)

Maddi həyat problemləri – doğuluş, qocalıq, xəstəlik və ölüm – var-dövlət toplamaqla, iqtisadi inkişafın köməyilə həll edilə bilməz. Dünyanın bir çox yerlərində yaşayış üçün əlverişli şəraiti olan, iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş dövlətli ölkələr var. Bununla belə orada maddi həyat problemləri qalmaqdadır. Bu ölkələr müxtəlif yollarla sülhə can atırlar, lakin onlar həqiqi xoşbəxtliyə, yalnız Krişnaya və ya Krişna haqqında elmdən bəhs edən Bhaqavad-gitaya və Şrimad-Bhaqavatama, yaxud Krişnanın həqiqi nümayəndəsinə – Krişna şüurunda olan şəxsə müraciət edərək nail ola bilərlər.

Əgər iqtisadi inkişaf və maddi rahatlıq ailə, cəmiyyət, millət və bəşəriyyətlə bağlı kədəri dağıda bilsəydi, onda Arcuna nə yer üzündə tayı-bərabəri olmayan şahlığın, nə də cənnət planetlərində olan tanrıçaların hakimiyyətinə bənzər hakimiyyətin onun kədərini dağıda bilməyəcəyini deməzdi. Buna görə o, Krişna şüurunda sığınacaq axtarır; bu isə əsl sülh və harmoniya yoludur. Maddi təbiətin məhvedici çevrilişləri iqtisadi inkişafa və dünya üzərində hökmranlığa hər an son qoya bilər. Hal-hazırda insanın Ay kimi yüksək planetlərə qalxmaq üçün həyata keçirdiyi fəaliyyəti bir zərbə ilə dayandırıla bilər. Bhaqavad-gita bunu təsdiq edir: “kşine punye martya-lokam vişanti – xeyirxah əməllərinin bəhrələri tükəndikdə, insan xoşbəxtlik zirvəsindən aşağı həyat şəraitinə düşür.” Dünyanın bir çox siyasətçiləri tutduqları mövqedən bu cür düşmüşlər. Belə dəyişikliklər özü ilə ancaq kədər gətirir.

Odur ki, kədərimizə son qoymaq istəyiriksə, biz Arcuna kimi gərək Krişnaya sığınaq. Beləliklə, Arcuna Krişnadan onun problemini qəti surətdə həll etməyi xahiş etdi. Bu, Krişna şüurudur.

 

MƏTN 9

sancaya uvaça

evam uktva hrişikeşam

qudakeşah parantapah

na yotsya iti qovindam

uktva tuşnim babhuva ha

 

sancayah uvaça – Sancaya dedi; evam – belə; uktva – danışaraq; hrişikeşam – Krişnaya, hisslərin ağasına; qudakeşah – cəhalətin qarşısını almaqda mahir olan Arcuna; parantapah – düşmənlərin qənimi; na yotsye – mən döyüşməyəcəyəm; iti – belə; qovindam – Krişnaya, hisslərə həzz verənə; uktva – deyib; tuşnim – dinməz; babhuva – oldu; ha – əlbəttə.

Sancaya dedi: Düşmənlərin qənimi Arcuna bu sözlərdən sonra, Krişnaya: “Qovinda, mən döyüşməyəcəyəm”, – deyib sükuta qərq oldu.

İZAHI: Arcunanın döyüşdən boyun qaçırdığını və döyüş meydanını tərk edib dinləməyə hazırlaşdığını başa düşən Dhritaraştra çox güman ki, sevinirdi. Lakin Sancaya Arcunanı parantapah, yəni düşmənlərini öldürmək iqtidarında olan adlandırıb, Dhritaraştranı yenidən məyus etdi. Arcuna bir müddət ailə bağlılığından doğan saxta kədərə dalsa da, bir şagird kimi özünü ali ruhani ustad Krişnaya tapşırdı. Bu onu göstərirdi ki, o, ailəsinə bağlılığı nəticəsində əmələ gəlmiş saxta kədərdən tezliklə azad olacaq və özünüdərketmə, yaxud Krişna şüuru barədə mükəmməl bilik alaraq hökmən vuruşacaq. Beləliklə, Dhritaraştranın sevincinə son qoyulacaqdı, çünki Krişnadan bilik almış Arcuna axıracan döyüşəcəkdi.

 

MƏTN 10

tam uvaça hrişikeşah

prahasann iva bharata

senayor ubhayor madhye

vişidantam idam vaçah

 

tam – ona; uvaça – dedi; hrişikeşah – hisslərin ağası Krişna; prahasan – təbəssümlə; iva – bu cür; bharata – ey Bharata övladı Dhritaraştra; senayoh – orduların; ubhayoh – hər iki dəstənin; madhye – arasında; vişidantam – kədərlənən adama; idam – aşağıdakı; vaçah – sözlər.

Ey Bharata övladı, bu vaxt iki ordu arasında duran Krişna dərdə batmış Arcunaya təbəssümlə belə dedi:

İZAHI: Bu söhbət iki yaxın dost – Hrişikeşa və Qudakeşa arasında baş vermişdir. Bir dost kimi onlar eyni səviyyədə idilər, lakin sonra onlardan biri könüllü surətdə digərinin şagirdi oldu. Krişna gülümsünürdü, çünki dostu Onun şagirdi olmaq qərarına gəlmişdi. O hər şeyin hökmdarı və hər kəsin ağası olduğuna görə ən yüksək mövqe tutur. Bununla belə, Tanrı onu müəyyən rolda görmək istəyən fədaisinin dostu, oğlu, yaxud da sevgilisi olmağa razıdır. O, ustad kimi qəbul edildikdə dərhal bu rolu Öz üzərinə götürdü və şagirdi ilə bir ustad kimi, lazımi ciddiyyətlə danışmağa başladı. Buradan aydındır ki, ustadla şagird arasındakı bu söhbət hamının rifahı naminə açıq şəkildə iki ordunun qarşısında baş vermişdir. Deməli, Bhaqavad-gitadakı söhbət müəyyən bir şəxs, icma, yaxud cəmiyyət üçün deyildir. O hamı üçündür və həm dostlar, həm də düşmənlər onu dinləyə bilərlər.

 

MƏTN 11

şri-bhaqavan uvaça

aşoçyan anvaşoças tvam

praqya-vadamş ça bhaşase

qatasun aqatasumş ça

nanuşoçanti panditah

 

şri-bhaqavan uvaça – Allahın Ali Şəxsiyyəti dedi; aşoçyan – kədərə layiq deyil; anvaşoçah – sən kədərlənirsən; tvam – sən; praqya-vadan – elmi söhbətlər; ça – həmçinin; bhaşase – deyərək; qata – itirilmiş; asun – həyat; aqata – keçməyib; asun – həyat; ça – həmçinin; na – heç vaxt; anuşoçanti – kədərlənmək; panditah – alim.

Allahın Ali Şəxsiyyəti dedi: Ağıllı sözlər desən də, sən əbəs yerə kədərlənirsən. Müdriklər nə ölülərdən, nə də dirilərdən ötrü kədərlənmirlər.

İZAHI: Tanrı müəllim vəzifəsini dərhal Öz üzərinə götürdü və şagirdini bilvasitə səfeh adlandıraraq onu tənbeh etdi. Tanrı dedi: “Sən alim kimi danışırsan, ancaq bilmirsən ki, elmli insan bədənlə canın nə olduğunu dərk edir və nə diri, nə də ölü bədəndən ötrü kədərlənmir.” Sonrakı fəsillərdə aydın şəkildə izah ediləcək ki, materiyanı, ruhu və onları idarə edəni dərk edən insan bilik sahibidir. Arcuna iddia edirdi ki, dini prinsiplər siyasətdən və ictimai fəaliyyətdən vacibdir, lakin o bilmirdi ki, materiya, can və Tanrı barədə bilik dini normalardan da vacibdir. Bu biliyə malik olmadan o özünü elmli adam kimi qələmə verməməli idi. O çox da bilikli olmadığı üçün əbəs yerə kədərlənirdi. Bədən doğulub gec-tez məhv olmalıdır, buna görə o, can qədər əhəmiyyətli deyil. Bunu bilən insan həqiqətən alimdir və o, maddi bədəninin vəziyyəti necə olursa-olsun, kədərlənmir.

 

MƏTN 12

na tv evaham catu nasam

na tvam neme canadhipah

na çaiva na bhavişyamah

sarve vayam atah param

 

na – heç vaxt; tu – ancaq; eva – əlbəttə; aham – Mən; catu – hər bir zaman; na – deyil; asam – mövcud olmaq; na – yox; tvam – sən; na – yox; ime – bütün bu; cana-adhipah – şahlar; na – heç vaxt; ça – həmçinin; eva – əlbəttə; na – yox; bhavişyamah – mövcud olacaq; sarve vayam – bizim hamımızın; atah param – gələcəkdə.

Elə bir vaxt olmayıb ki, Mən, sən, yaxud bütün bu şahlar mövcud olmamış olaq və heç vaxt elə olmayacaq ki, bizlərdən kimsə mövcud olmasın.

İZAHI: Vedalarda (Katha Upanişad və Şvetaşvatara Upanişad) deyilir ki, Allahın Ali Şəxsiyyəti saysız-hesabsız canlı varlıqları fərqli durumlarından asılı olaraq, onların fəaliyyətinə və bu fəaliyyətin əks-təsirlərinə görə təmin edir. O həm də Özünün tam hissələrinin vasitəsilə hər bir canlı məxluqun ürəyində mövcuddur. Tanrını batində və zahirdə görə bilən övliya şəxslər həqiqətən tam və əbədi dincliyə nail olurlar.

nityo nityanam çetanaş çetananam

eko bahunam yo vidadhati kaman

tam atma-stham ye ‘nupaşyanti dhiras

teşam şantih şaşvati netareşam

(Katha Upanişad 2.2.13)

 

Arcunaya verilmiş Veda biliyi, özlərini çox bilmiş kimi göstərən, əslində isə, bilikdən kasad olan adamlara aiddir. Tanrı aydın şəkildə deyir ki, O Özü, Arcuna və döyüş meydanına yığışmış bütün şahlar əbədi fərdi varlıqlardır və Tanrı bu fərdi canlı varlıqları, onların həm şərtləndirilmiş, həm də qurtulmuş vəziyyətlərində əbədi olaraq saxlayır. Allahın Ali Şəxsiyyəti ali fərdi şəxsiyyətdir, Tanrının əbədi həmrahı olan Arcuna və oraya yığışmış bütün şahlar isə əbədi fərdi şəxsiyyətlərdir. Onların keçmişdə fərdiyyət kimi mövcud olmadıqlarını və əbədi şəxsiyyət kimi qalmayacaqlarını iddia etmək düzgün deyil. Bir fərdiyyət kimi onlar keçmişdə mövcud olublar və onların fərdi mövcudluğu gələcəkdə də arası kəsilmədən davam edəcək. Buna görə də kədərlənmək üçün heç kəsin əsası yoxdur.

Mayavadilərin nəzəriyyəsinə görə fərdi can qurtulduqdan sonra, maya, yəni illüziya örtüyündən ayrılıb, şəxsiz Brahmanla qovuşacaq və fərdi mövcudiyyətini itirəcəkdir. Lakin ali nüfuz sahibi olan Tanrı Krişna bu nəzəriyyəni təqdir etmir. Fərdiyyətin yalnız bizim şərtləndirilmiş vəziyyətimizdəki fikirlərimizdə mövcud olduğunu iddia edən nəzəriyyə də burada təqdir edilmir. Burada Krişna aydın şəkildə deyir ki, Tanrı və başqaları gələcəkdə də əbədi olaraq fərdiyyət kimi qalacaqlar. Bu, Upanişadlarda da təsdiq edilir. Krişna illüziyaya düşmədiyinə görə Onun sözləri nüfuzludur. Əgər fərdiyyətin mövcudluğu həqiqət olmasaydı, Krişna onu bu qədər vurğulamaz, onun barəsində “hətta gələcəkdə də” sözlərini işlətməzdi. Mayavadi iddia edə bilər ki, Krişnanın dediyi fərdiyyət ruhi yox, maddidir. İnsan fərdiyyətin maddi olması iddiası ilə razılaşsa, onda Krişnanın fərdiyyətini başqa fərdiyyətlərdən necə fərqləndirəcək? O bəyan edir ki, keçmişdə fərdi şəxsiyyət olub və gələcəkdə də fərdiyyət olaraq qalacaqdır. O Özünün fərdiyyət olduğunu bir çox yollarla təsdiq edərək bildirdi ki, şəxssiz Brahman da Ona tabedir. Krişna ruhi fərdiyyətini heç vaxt itirmir. O, fərdi şüura malik olan adi şərtləndirilmiş can hesab edilərsə, Bhaqavad-gita nüfuzlu müqəddəs kitab kimi öz qiymətini itirər. İnsanlara xas qüsuru olan adi adam diqqətə layiq heç nə öyrədə bilməz. Gita bu çür ədəbiyyatdan üstündür. Heç bir dünyəvi kitab Bhaqavad-gita ilə müqayisə edilə bilməz. Əgər Krişna adi adam hesab edilirsə, onda Gita tamamilə əhəmiyyətini itirər.  Mayavadilər iddia edirlər ki, bu beytdə qeyd edilmiş çoxluq şərtidir və bədənə aiddir. Lakin bu cür bədən konsepsiyası əvvəllki beytdə bəyənilməmişdir. Necə ola bilər ki, Krişna canlı varlıqlar barədə bədən konsepsiyasını bəyənmədiyi halda, yenidən onu irəli sürsün. Beləliklə, fərdiyyət ruhi halda da mövcuddur və Şri Ramanuca və s. kimi böyük açaryalar bunu təsdiq etmişlər. Gitanın bir çox yerlərində aydın şəkildə göstərilir ki, ruhi fərdiyyətin nə olduğunu Tanrı fədailəri anlayırlar. Krişnanın Allahın Ali Şəxsiyyəti olduğuna paxıllıq edənlər, bu böyük əsərin əsl mənasını dərk edə bilmirlər. Fədai olmayan adam Gitanın nəzəriyyəsini başa düşməyə cəhd edirsə, o, bal bərnisini bayırdan yalayan arıya bənzəyir. Bərnini açmadan, balın dadına baxmaq mümkün deyil. Eləcə də bu kitabın dördüncü fəslində deyildiyi kimi, Bhaqavad-gitanın sirrini yalnız fədailər anlaya bilərlər, başqa heç kəs onun dadını duya bilməz. Tanrının varlığına paxıllıq edənlər Gitaya toxunmamalıdırlar. Buna görə mayavadi filosoflarının Gitaya verdikləri şərhlər həqiqətin yanlış təsviridir. İlahi Çaitanya mayavadilərin şərhlərini oxumağı bizə qadağan edib və mayavadilərin fəlsəfəsini qəbul edən adamın Gitanın həqiqi sirrini anlaya bilməyəcəyini bildirmişdir. Fərdiyyət empirik kainata aid olsaydı, Tanrının nəzəriyyəsinə ehtiyac olmazdı. Fərdi can ilə Tanrının ayrı-ayrı fərdiyyətlər olduğu əbədi faktdır və bu, yuxarıda deyildiyi kimi, Vedalarda təsdiq edilir.

 

MƏTN 13

dehino ‘smin yatha dehe

kaumaram yauvanam cara

tatha dehantara-praptir

dhiras tatra na muhyati

 

dehinah – təcəssüm etmiş; asmin – bunda; yatha – kimi; dehe – bədəndə; kaumaram – yeniyetməlik dövrü; yauvanam – gənclik; cara – qocalıq; tatha – buna bənzər; deha-antara – bədəndən köçürülməsi; praptih – həyata keçirilməsi; dhirah – düşüncəli; tatra – ona görə; na – heç vaxt; muhyati – yanılmaq.

Bədəndə təcəssüm etmiş can bu bədəndə fasiləsiz olaraq uşaqlıq, cavanlıq və qocalıq mərhələlərindən keçdiyi kimi, bədənin ölümündən sonra da başqa bədənə keçir. Bu cür dəyişikliklər özünü dərk etmiş şəxsi karıxdırmır.

İZAHI: Hər bir canlı varlıq fərdi can olduğuna görə daim bədənini dəyişir və bir müddət uşaq, bir müddət gənc, bir müddət qoca kimi təzahür edir. Bununla belə, həmin ruhi can olduğu kimi qalır və dəyişikliklərə uğramır. Nəhayət, fərdi can ölüm anında başqa bədənə keçərək bədənini dəyişir. Fərdi can sonrakı doğuluşunda hökmən başqa bir (ya maddi, ya da ruhi) bədən aldığı üçün Bhişma və Dronanın öləcəyinə Arcunanın kədərlənməsi əsassız idi. Əksinə, Arcuna sevinməli idi ki, onlar köhnə bədənlərini yenisi ilə əvəz edib həyat qüvvələrini təzələyəcəklər. Bədənin bu yolla dəyişdirilməsi insana keçmiş həyatındakı fəaliyyətinə müvafiq olaraq müxtəlif cür həzz və iztirablar dadmağa imkan verir. Bhişma və Drona böyük can olduqları üçün gələcək həyatlarında şübhəsiz ki, ya ruhi bədən alacaq, ya da heç olmasa səma planetlərində bədən alıb, orada ən yüksək maddi həzz dadacaqdılar. Hər iki halda kədərlənməyə əsas yox idi.

Fərdi canın, Yüksək canın, maddi və ruhi təbiətin mahiyyəti haqqında mükəmməl biliyə malik olan hər kəs dhira, yəni son dərəcə dərrakəli insan adlanır. Bu cür insan bədənlərin dəyişməsi ilə heç vaxt çaşdırılmır. Ruhi canı ayrı-ayrı hissələrə parçalamaq mümkün olmadığı üçün ruhi canın vahidliyi barədə mayavadi nəzəriyyəsi qəbul edilə bilməz. Müxtəlif fərdi canların bu cür bölünməsi Tanrını bölünən, yaxud dəyişən edərdi, bu isə Ali Canın dəyişməzlik prinsipinə ziddir.

Gitada təsdiq edildiyi kimi, Tanrının fraqmentar hissələri əbədi (sanatana) mövcuddurlar və kşara adlanırlar; yəni onlar aşağı maddi təbiətə düşməyə meyllidirlər. Bu fraqmentar hissələr əbədi olaraq belədirlər və hətta qurtulduqdan sonra da fərdi can olduğu kimi (fraqmentar) qalır. Lakin bir dəfə qurtulduqda, o, həzz və bilik içində Tanrı ilə əbədi həyat sürür. Hər bir bədəndə olan, lakin fərdi canlı varlıqdan fərqlənən və Paramatma adlanan Yüksək Can üçün əksolunma nəzəriyyəsi tətbiq edilə bilər. Suyun üzərində Günəşin, Ayın və ulduzların əksini görmək olar. Ulduzları canlı məxluqlara, Günəşi, yaxud Ayı isə Tanrıya bənzətmək olar. Arcuna fərdi fraqmentar ruhi can, Tanrı Şri Krişna isə Ali Candır. Dördüncü fəslin əvvəlində aydın olacaq ki, onları eyni səviyyəyə aid etmək olmaz. Arcuna Krişna ilə eyni səviyyədə olsaydı və Krişna ondan yüksəkdə durmasaydı, onda onların ustad və şagird münasibətləri məna kəsb etməzdi. Əgər onların hər ikisi illüzor enerji (maya) ilə aldadılsaydı, onda onlardan birinin ustad, digərinin isə şagird olmasına ehtiyac olmazdı. Bu cür təlim faydasız olardı, çünki heç kəs mayanın caynaqlarında olduğu halda mötəbər ustad ola bilməz. Bunların hamısı Tanrı Krişnanın Ali Şəxsiyyət olduğunu və Onun maya ilə aldadılmış unutqan candan – canlı varlıq Arcunadan mövqecə üstünlüyünü təsdiq edir.

 

MƏTN 14

matra-sparşas tu kaunteya

şitoşna-sukha-duhkha-dah

aqamapayino ‘nityas

tams titikşasva bharata

 

matra-sparşah – hissi qavrayış; tu – yalnız; kaunteya – ey Kuntinin oğlu; şita – qış; uşna – yay; sukha – xoşbəxtlik; duhkha – və ağrı; dah – verərək; aqama – üzə çıxaraq; apayinah – yox olaraq; anityah – dəyişkən; tan – onların hamısı; titikşasva – sadəcə dözməyə çalış; bharata – ey Bharata övladı.

Ey Kuntinin oğlu, xoşbəxtliyin və bədbəxtliyin müvəqqəti təzahürü, müəyyən vaxtdan sonra yox olması qışın və yayın gəlib-getməsinə bənzəyir. Onlar hissi qavrayışdan törəyir, ey Bharata övladı, insan həyacanlanmadan onlara dözməyi öyrənməlidir.

İZAHI: İnsan öz borcunu düzgün yerinə yetirmək üçün, xoşbəxtliyin və bədbəxtliyin müvəqqəti təzahürlərinə dözməyi öyrənməlidir. Veda təlimatına görə o hətta maqha (yanvar – fevral) ayında da hər gün səhər tezdən yuyunmalıdır. Bu vaxt hava çox soyuq olur, lakin dini prinsiplərə riayət edən insan tərəddüd etmədən yuyunur. Eləcə də qadın, tərəddüd etmədən yayın ən isti aylarında (may – iyun) mətbəxdə xörək bişirir. İnsan iqlim narahatlıqlarına baxmayaraq borcunu yerinə yetirməlidir. Eləcə də, döyüşmək kşatriyanın dini borcudur və o, döyüş meydanında dostları və ya qohumları ilə vuruşmalı olsa da, təyin olunmuş vəzifəsini yerinə yetirməkdən boyun qaçırmamalıdır. İnsan bilik əldə etmək üçün dini prinsiplərin təyin olunmuş qayda və təlimatlarına riayət etməlidir, çünki o, yalnız bilik və sədaqət sayəsində mayanın (illüziyanın) caynaqlarından qurtula bilər.

Burada Arcunaya müraciətdə iki müxtəlif adın işlədilməsi heç də təsədüfi deyil. Ona Kaunteya kimi müraciət edilməsi – ana tərəfdən böyük nəslə mənsub olduğunu, Bharata adlandırılması isə ata tərəfdən nəcabətini göstərirdi. O, iki böyük nəslin övladı idi. Böyük nəsildən olan insan borcunun yerinə yetirilməsində məsuliyyət daşıyır; deməli, Arcuna döyüşdən boyun qaçıra bilməzdi.

 

MƏTN 15

yam hi na vyathayanty ete

puruşam puruşarşabha

sama-duhkha-sukham dhiram

so ‘mritatvaya kalpate

 

yam – kimə; hi – əlbəttə; na – heç vaxt; vyathayanti – həyacanlandıran; ete – bunların hamısı; puruşam – adama; puruşa-rişabha – ey insanların ən yaxşısı; sama – dəyişməz; duhkha – bədbəxtlikdə; sukham – və xoşbəxtlik; dhiram – səbirli; sah – o; amritatvaya – qurtuluş üçün; kalpate – yararlı hesab olunur.

Ey insanların ən yaxşısı [Arcuna], xoşbəxtlik və bədbəxtlik baş verdikdə həyacanlanmayan, hər iki halda mətin qalan şəxs, şübhəsiz ki, qurtuluşa layiqdir.

İZAHI: Ruhi gerçəkləşmə səviyyəsinə nail olmaq əzmində möhkəm olan, xoşbəxtliyin və bədbəxtliyin həmlələrinə eyni cür dözən hər bir şəxs, şübhəsiz, qurtuluşa layiqdir. Varnaşrama sistemində həyatın dördüncü pilləsi, yəni tərki-dünya həyat tərzi (sannyasa) böyük səy tələb edir. Lakin kamilliyə can atan insan bütün çətinliklərə baxmayaraq qətiyyətlə sannyasa həyat tərzini qəbul edir. Adətən çətinliklər ailə münasibətlərinə son qoymaq, arvad-uşaqla əlaqəni kəsmək zərurətindən doğur. Lakin insan bu çətinliklərə dözə bilirsə, o ruhi gerçəkləşmə yolunda inkişafını başa çatdırır. Eləcə də Arcunaya məsləhət görülür ki, ailə üzvləri və yaxın adamları ilə vuruşmaq nə qədər çətin olsa da, kşatriya borcunu mətanətlə yerinə yetirsin. İlahi Çaitanyanın himayəsində olan cavan arvadının və qoca anasının köməksiz qaldıqlarına baxmayaraq, O, iyirmi dörd yaşında sannyasa qəbul etmişdi. Beləliklə, O, ali məqsəd naminə sannyasa qəbul edərək ən yüksək borcunu mətanətlə yerinə yetirmişdir. Bu, maddi əsarətdən qurtuluş yoludur.

 

MƏTN 16

nasato vidyate bhavo

nabhavo vidyate satah

ubhayor api drişto ‘ntas

tv anayos tattva-darşibhih

 

na – heç vaxt; asatah – mövcud olmayan; vidyate – var; bhavah – uzun ömürlü; na – heç vaxt; abhavah – dəyişkən keyfiyyətli; vidyate – var; satah – əbədinin; ubhayoh – ikisinin; api – həqiqətən; driştah – müşahidə edib; antah – nəticə; tu – həqiqətən; anayoh – onlardan; tattva – həqiqəti; darşibhih – görənlərlə.

Həqiqəti bilənlər bu nəticəyə gəlmişlər ki, müvəqqəti olan [maddi bədən] fanidir, əbədi olan [can] isə dəyişməzdir. Onlar hər ikisinin təbiətini öyrəndikdən sonra belə nəticə çıxarmışlar.

İZAHI: Bədən dəyişkəndir, daimi deyil. Müxtəlif hüceyrələrin fəaliyyəti bədəni anbaan dəyişir, bunu müasir tibb elmi də təsdiq edir. Bədən məhz bu cür böyüyür və qocalır. Lakin ruhi can bədənin və ağlın dəyişməsindən asılı deyil, əbədidir. Materiya ilə ruh arasındakı fərq bundan ibarətdir. Təbiəti etibarilə bədən daim dəyişir, ruh isə əbədidir. Həqiqəti görənlərin hamısı, istər impersonalistlər, istərsə də personalistlər bu nəticəyə gəlmişlər. Vişnu Puranada (2.12.38) deyilir ki, Vişnu və Onun məskənləri nur saçan və ruhi təbiətlidirlər (cyotimşi vişnur bhuvanani vişnuh). “Müvəqqəti olan” sözü materiyaya, “əbədi olan” isə ruha aiddir.  Həqiqəti görənlərin hamısının fikri belədir.

Cəhalətin təsiri ilə çaşdırılmış bütün canlı varlıqlara Tanrının buyruğu belə başlanır. Cəhalət aradan qalxdıqda sitayiş edən və sitayiş olunanın əbədi qarşılıqlı əlaqəsi bərpa olunur və nəticədə, Allahın ayrılmaz hissəcikləri olan canlı varlıqlarla Allahın Ali Şəxsiyyəti arasındakı fərq dərk edilir. İnsan özü ilə Ali Varlıq arasındakı fərqi hissə ilə tam arasındakı fərq kimi anladıqda, özünü öyrənməklə Tanrının təbiətini dərk edə bilər. Vedanta-sutrada və Şrimad-Bhaqavatamda Ulu Tanrı bütün emonasiyaların mənbəyi kimi götürülür. Belə emonasiyalar təbiətin ali və aşağı enerjilərinə aid edilir. Canlı varlıqlar ali təbiətə aiddirlər və bu yeddinci fəsildə aydın olacaq. Baxmayaraq ki, enerji və onun mənbəyi arasında fərq yoxdur, mənbə Tanrı kimi, enerji, yaxud təbiət isə tabe olan kimi göstərilir. Nökər ağasına, şagird ustadına tabe olduğu kimi, canlı varlıqlar da daim Tanrıya tabedirlər. Cəhalətlə ovsunlandıqda bu aydın biliyi dərk etmək mümkün deyil və məhz ona görə də Tanrı bu cəhaləti aradan qaldırmaq və bütün canlı varlıqlara bilik vermək üçün Bhaqavad-gitanı söyləyir.

 

MƏTN 17

avinaşi tu tad viddhi

yena sarvam idam tatam

vinaşam avyayasyasya

na kaşçit kartum arhati

 

avinaşi – ölməz; tu – lakin; tat – o; viddhi – bunu bil; yena – kimin tərəfindən; sarvam – bütün bədənin; idam – bu; tatam – nüfuz edən; vinaşam – dağıtma; avyayasya – ölməz olanın; asya – bunun; na kaşçit – heç kim; kartum – etmək; arhati – bacarıqlı.

Bil və agah ol, bütün bədənə nüfuz edən dağılmazdır. Ölməz canı heç kəs məhv edə bilməz.

İZAHI: Bu beytdə canın həqiqi təbiəti aydın izah olunur. Deyilir ki, o, bütün bədənə yayılır. Hamı bədənə yayılanın nə olduğunu anlaya bilər: bu şüurdur. Hər bir adam ağrını, ya həzzi bədəninin hər hansı bir hissəsi ilə, yaxud bütün bədəni ilə duyur. Şüur bədənin hüdudları daxilində yayılır. Bir bədənin ağrı və həzləri o birisinə bəlli deyil. Buna görə hər bir bədən fərdi canın mücəssəməsidir, fərdi şüur isə canın varlığını bildirən əlamətdir. Canın ölçüləri saçın ucunun on mində bir hissəsinə bərabərdir. Şvetaşvatara Upanişad (5.9) bunu təsdiq edir:

balaqra-şata-bhaqasya

şatadha kalpitasya ça

bhaqo civah sa viqyeyah

sa çanantyaya kalpate

 

“Əgər saçın ucunu yüz hissəyə bölsək, sonra isə onlardan hər birini yenə də yüz hissəyə bölsək, onda hər belə hissə ruhi canın ölçüsündə olacaqdır.” Başqa bir beytdə deyilir:

keşaqra-şata-bhaqasya

şatamşah sadrişatmakah

civah sukşma-svarupo ‘yam

sankhyatito hi çit-kanah

 

“Saçın ucunun on mində bir hissəsi boyda saysız-hesabsız ruhi atom hissəcikləri mövcuddur.”

Beləliklə, fərdi hissəcik olan ruhi can atomdan da kiçik olan ruhi atomdur və belə atomların sayı-hesabı yoxdur. Bu kiçik ruhi qığılcım maddi bədənin əsas prinsipidir və dərmanın təsiri bədənə yayıldığı kimi, onun da təsiri bütün bədənə yayılır. Canın bu təsiri bütün bədəndə şüur kimi duyulur və onun orada olmasını sübut edir. Hər kəs anlaya bilər ki, şüur yoxdursa bədən ölüdür və heç bir maddi üsulla şüuru bədəndə bərpa etmək olmaz. Beləliklə, şüurun mənbəyi maddi ünsürlər deyil, ruhi candır. Mundaka Upanişadda (3.1.9) atomik ruhi canın ölçüsü barədə əlavə məlumat verilir:

eşo ‘nur atma çetasa veditavyo

yasmin pranah pançadha samviveşa

pranaiş çittam sarvam otam pracanam

yasmin vişuddhe vibhavaty eşa atma

 

“Ölçüsünə görə can atomikdir və onu kamil dərrakənin köməyilə anlamaq olar. Bu atomik can beş hava axınında üzür (prana, apana, vyana, samana və udana). O, ürəkdə yerləşir və təsirini təcəssüm etmiş canlı varlığın bütün bədəninə yayır. Can beş maddi hava axınının çirkabından təmizləndikdə, onun ruhi təsiri aşkar olur.”

Hatha-yoqa systemi maddi mənfəət əldə etməkdən ötrü deyil, pak canı əhatə edən beş cür hava axınına müxtəlif pozaların köməyilə nəzarət edərək, bu kiçicik canı maddi mühitin əsarətindən azad etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Beləliklə, atomik canın ilkin mövqeyi bütün Veda ədəbiyyatında təsvir edilmişdir və hər bir sağlam düşüncəli şəxs onu əməli olaraq duya bilir. Yalnız ağılsız adam bu atomik canı hər şeyə nüfuz edən vişnu-tattva hesab edə bilər.

Atomik canın təsiri bütün bədənə yayılır. Mundaka Upanişada görə bu atomik can hər bir canlı məxluqun ürəyində yerləşir. Lakin materialist alimlər canı ölçə bilmədiklərinə görə, bəzən səfehcəsinə onu inkar edirlər. Şübhəsiz, fərdi atomik can Yüksək Canla birlikdə ürəkdə yerləşir və buna görə bədəni hərəkətə gətirən bütün enerjilər onun bu hissəsindən çıxır. Ağ ciyərdən oksigen alan hüceyrələr enerjini candan alır. Can bədəni tərk edəndə qanda sintez prosesi dayanır. Tibb elmi qırmızı qan hüceyrələrinin vacibliyini təsdiq etsə də, canın enerji mənbəyi olduğunu müəyyən edə bilmir. Bununla belə, tibb elmi bədənin bütün enerjilərinin ürəkdən çıxdığı ilə razılaşır.

Ruhi bütövün atomik hissəciklərini günəş işığının molekullarına bənzətmək olar. Günəş işığında saysız-hesabsız parlaq molekullar mövcuddur. Eləcə də Ulu Tanrının fraqmentar hissəcikləri Onun prabha, yəni ali enerji adlanan şüalarının atomik qığılcımlarıdır. Beləliklə, istər Veda biliyi, istərsə də müasir elm vasitəsilə heç kəs bədəndə ruhi canın olmasını inkar edə bilməz və can haqqında elmi Allahın Şəxsiyyətinin Özü Bhaqavad-gitada aydın şəkildə təsvir etmişdir.

 

MƏTN 18

antavanta ime deha

nityasyoktah şaririnah

anaşino ‘prameyasya

tasmad yudhyasva bharata

 

anta-vantah – fani; ime – bütün bunlar; dehah – maddi bədənlər; nityasya – mövcudiyyətdə əbədi; uktah – deyilir; şaririnah – təcəssüm etmiş canın; anaşinah – heç vaxt dağıla bilməz; aprameyasya – ölçüyə gəlməz; tasmat – buna görə; yudhyasva – döyüş; bharata – ey Bharata övladı.

Canlı varlıq dağıdılmaz, ölçüyəgəlməz və əbədidir, maddi bədən isə məhvə məhkumdur. Ona görə də vuruş, ey Bharata övladı.

İZAHI: Maddi bədən öz təbiəti etibarilə fanidir. O ya dərhal, ya da ki, yüz ildən sonra tələf ola bilər. Bu gec-tez olacaq. Onu əbədi olaraq saxlamaq mümkün deyil. Lakin ruhi can o qədər kiçikdir ki, düşmən onu nəinki öldürməyə, hətta görməyə belə acizdir. Yuxarıdakı beytdə deyildiyi kimi, o elə kiçikdir ki, onun ölçüsünü təsəvvür etmək belə mümkün deyil. Beləliklə, hər iki baxımdan kədərlənməyə əsas yoxdur, çünki canlı varlığı öldürmək, maddi bədəni isə uzun müddət saxlamaq, yaxud mühafizə etmək mümkün deyil. Ruhi bütövün kiçik hissəciyi fəaliyyətinə müvafiq olaraq maddi bədən alır; buna görə də dini prinsiplərə riayət etmək lazımdır. Canlı varlıq ali işığın ayrılmaz hissəciyi olduğuna görə o, Vedanta-sutrada işıq kimi təsvir edilir. Günəşin işığı bütün kainatı saxladığı kimi, canın işığı da maddi bədəni saxlayır. Ruhi can maddi bədəni tərk edən kimi bədən çürüməyə başlayır, deməli, onu ruhi can saxlayır. Özü-özlüyündə bədən əhəmiyyətsizdir. Buna görə də Arcunaya məsləhət görülür ki, dini maddi mülahizələrə qurban verməyib döyüşsün.

 

MƏTN 19

ya enam vetti hantaram

yaş çainam manyate hatam

ubhau tau na vicanito

nayam hanti na hanyate

 

yah – kim ki; enam – bunu; vetti – bilir; hantaram – öldürən; yah – kim ki; ça – həmçinin; enam – bunu; manyate – düşünür; hatam – öldürülmüş; ubhau – hər ikisi; tau – onlar; na – heç vaxt; vicanitah – bilirlər; na – heç vaxt; ayam – bu; hanti – öldürür; na – nə; hanyate – öldürülür.

Canlı varlığın öldürüb öldürülə bildiyini düşünən insan biliksizdir, çünki can öldürmür və öldürülə bilməz.

İZAHI: Bilmək lazımdır ki, canlı məxluq silahla öldürülə bilsə də bədəninin daxilindəki canlı varlıq ölmür. Ruhi can o qədər kiçikdir ki, onu heç bir maddi silahla öldürmək mümkün deyil və bu, sonrakı beytlərdən aydın olacaq. Canlı varlıq həm də ruhi təbiətli olduğuna görə öldürülə bilməz. Məhv olan, yaxud öldürülən yalnız bədəndir. Lakin bu o demək deyil ki, bədənin öldürülməsi təqdir edilir. Veda təlimatında deyilir: “ma himsyat sarva bhutani – heç vaxt heç kəsə zorakılıq etmə.” Canlı varlığın ölməzliyini anlamaq heyvanların kəsilməsi üçün əsas ola bilməz. Səlahiyyət olmadan hər hansı bir bədənin öldürülməsi çirkin hərəkətdir və bu, həm dövlətin, həm də Tanrının qanununa əsasən cəzaya layiqdir. Arcunadan isə özbaşına hərəkət etmək deyil, dini prinsiplər naminə döyüşərək öldürmək tələb olunurdu.

 

MƏTN 20

na cayate mriyate va kadaçin

nayam bhutva bhavita va na bhuyah

aco nityah şaşvato ‘yam purano

na hanyate hanyamane şarire

 

na – heç vaxt; cayate – doğulur; mriyate – ölür; va – yaxud; kadaçit – hər zaman (keçmişdə, indi, yaxud gələcəkdə); na – heç vaxt; ayam – bu; bhutva – əmələ gəlib; bhavita – əmələ gələcək; va – yaxud; na – yox; bhuyah – və ya yenədə əmələ gələcək; acah – doğulmaz; nityah – əbədi; şaşvatah – daimi olan; ayam – bu; puranah – ən yaşlı; na – heç vaxt; hanyate – öldürüb; hanyamane – öldürülür; şarire – bədən.

Can heç vaxt doğulmur və ölmür. O, mövcudluğunu heç vaxt dayandırmır. O, doğulmaz, əbədi, həmişəyaşar, ölməz və əzəlidir. Bədən öldürüldükdə o ölmür.

İZAHI: Ali Ruhun kiçicik fraqmentar hissəciyi keyfiyyətcə Ondan fərqlənmir. O, bədən təki dəyişikliklərə məruz qalmır. Bəzən can kuta-stha, yəni sabit adlandırılır. Bədən isə altı növ dəyişikliklərə uğrayır. O, ana bətnindən döğulur, bir müddət qalır, böyüyür, nə isə törədir, tədricən üzülür və nəhayət, yox olur. Can isə bu cür dəyişikliklərə uğramır. Can doğulmur; o, maddi bədənə daxil olduğuna görə bu bədən doğulur. Can nə doğulur, nə də ölür. Doğulan hər bir şey ölməlidir. Can doğulmadığına görə onun nə keçmişi, nə indisi, nə də gələcəyi var. O əbədidir, daim mövcuddur və əzəlidir, yəni onun həyata gəlməsinin tarixini müəyyən etmək olmaz. Lakin bədən haqqındakı təəssüratlarımızı cana da aid etdiyimiz üçün biz canın doğulmasının tarixini və s. axtarırıq. Bədəndən fərqli olaraq can heç vaxt qocalmır. Buna görə də qoca adlandırılan adam özünü uşaqlığındakı və cavanlığındakı əhval-ruhiyyədə hiss edə bilər. Bədənin dəyişiklikləri cana toxunmur. Can ağac, yaxud hər hansı maddi şey kimi təravətdən düşmür. Canın törəmələri də olmur. Bədənin törəmələri, yəni uşaqlar da müxtəlif fərdi canlardır ki, onlar da bədən vasitəsilə müəyyən adamın uşaqları kimi peyda olurlar. Bədəndə can olduğuna görə o inkişaf edir, can isə şaxələnmir və dəyişmir. Odur ki, can bədənin altı növ dəyişikliyindən azaddır. Katha Upanişadda da (1.2.18) buna oxşar beytə rast gələ bilərik:

na cayate mriyate va vipaşçin

nayam kutaşçin na vibhuva kaşçit

aco nityah şaşvato ‘yam purano

na hanyate hanyamane şarire

 

Bu beytin mənası və mahiyyəti Bhaqavad-gitada verilən beytdən fərqlənmir. Lakin burada xüsusi bir söz işlədilir – vipaşçit, onun da mənası “alim”, yaxud “bilikli” deməkdir.

Can biliklə doludur, yaxud o tamamilə şüurludur. Beləliklə, şüur canın əlamətidir. Hətta biz cana onun yerləşdiyi yerdə, yəni ürəkdə rast gəlmiriksə də, şüurun olduğunu gördükdə, anlaya bilərik ki, orada can var. Bəzən biz buludlara görə, yaxud başqa bir səbəb üzündən Günəşi görmürük, amma onun işığını görüb əmin oluruq ki, indi gündüzdür. Səhər tezdən hava işıqlananda günəşin çıxdığını anlaya bilərik. Eləcə də həm insan, həm də heyvan bədənlərində bir qədər şüur olduğuna görə anlaya bilərik ki, orada can var. Lakin canın şüuru Tanrının şüurundan fərqlənir, çünki Ali şüur keçmiş, indi və gələcək barədə tam biliyə malikdir. Fərdi can unutqanlığa meyllidir. O özünün əsl təbiətini unutduqda, Krişnanın ali nəsihətlərindən dərs alaraq nurlanır. Lakin Krişna unutqan canlı məxluqdan fərqlənir. Əks halda Onun Bhaqavad-gitadakı nəsihətləri faydasız olardı.

İki cür can mövcuddur: xırda hissəcik olan can (anu-atma) və Yüksək Can (vibhu-atma). Bu Katha Upanişadda (1.2.20) təsdiq olunur:

anor aniyan mahato mahiyan

atmasya cantor nihito quhayam

tam akratuh paşyati vita-şoko

dhatuh prasadan mahimanam atmanah

 

“Həm Yüksək Can (Paramatma), həm də atomik can (civatma) bir bədən ağacında, canlı məxluqun ürəyində yerləşir və yalnız bütün maddi istəklərdən, eləcə də kədərdən azad olmuş şəxs Tanrının mərhəməti ilə canın əzəmətini anlaya bilər.” Sonrakı fəsillərdən Krişnanın həm də Yüksək Canın mənbəyi olduğu aşkar olacaq. Arcuna isə əsil təbiətini unutmuş atomik candır və buna görə onun Krişnadan, yaxud Krişnanın həqiqi nümayəndəsindən (ruhani ustaddan) dərs almağa ehtiyacı var.

 

MƏTN 21

vedavinaşinam nityam

ya enam acam avyayam

katham sa puruşah partha

kam qhatayati hanti kam

 

veda – bilir; avinaşinam – dağıdılmaz; nityam – daim mövcud olan; yah – o kəs ki; enam – bu (can); acam – doğulmaz; avyayam – dəyişməz; katham – necə; sah – bu; puruşah – şəxs; partha – ey Partha (Arcuna); kam – kimə; qhatayati – ağrı verir; hanti – öldürür; kam – kimi.

Ey Partha, necə ola bilər ki, canın dağılmaz, əbədi, doğulmaz və dəyişməz olduğunu bilən şəxs kimisə öldürsün və ya öldürülməsinə səbəb olsun.

İZAHI: Hər şeyin öz yeri var, tam biliyi olan insan bu şeylərdən düzgün istifadə edilməsi üçün onları necə və harada tətbiq etmək lazım olduğunu bilir. Eləcə də zorakılığın öz yeri var və bilikli adam onun düzgün işlədilməsi yolunu bilir. Hakim qatili ölüm cəzasına məhkum edirsə, hakimi təqsirləndirmək olmaz, çünki o, həmin şəxsə qarşı zorakılıq işlədilməsinə icazə verərkən qanuna əsaslanır. Manu-samhitada (bəşəriyyət üçün qanunlar külliyyatı) deyilir ki, qatil törətdiyi böyük günaha görə gələn həyatında əzab çəkməsin deyə ölümə məhkum edilməlidir. Buna görə şah qatili dara çəkdirirsə, o əslində yaxşılıq edir. Eləcə də Krişna vuruşmağı əmr edirsə, nəticə çıxarmaq lazımdır ki, bu zorakılıq ən yüksək ədalət naminədir. Buna görə də Arcuna Onun əmrini yerinə yetirərkən insanın, daha doğrusu canın, heç vaxt öldürülə bilmədiyini, döyüşdə Krişna naminə edilən zorakılığın əslində zorakılıq olmadığını bilməli idi. Beləliklə, ədalət naminə edilən “zorakılıq” tamamilə qanunidir. Cərrahiyyə əməliyyatı xəstəni öldürmək üçün yox, onu müalicə etmək üçündür. Beləliklə, Arcuna Krişnanın göstərişi ilə və tam biliyə malik olaraq vuruşduqda, günah əməllərin əks-təsirlərinə uğramayacaqdı.

 

MƏTN 22

vasamsi cirnani yatha vihaya

navani qrihnati naro ‘parani

tatha şarirani vihaya cirnany

anyani samyati navani dehi

 

vasamsi – paltarlar; cirnani – köhnə və yırtılmış; yatha – eynilə; vihaya – imtina edərək; navani – təzə paltarlar; qrihnati – qəbul edir; narah – adam; aparani – başqaları; tatha – eyni yolla; şarirani – bədənlər; vihaya – imtina edərək; cirnani – köhnə və faydasız; anyani – başqa; samyati – həqiqətən qəbul edir; navani – təzə dəst; dehi – təcəssüm etmiş.

İnsan köhnə paltarı çıxarıb təzə paltar geydiyi kimi, can da qoca və faydasız bədəni tərk edib, təzə maddi bədən alır.

İZAHI: Atomik fərdi canın ardıcıl olaraq bədən dəyişdirməsi qəbul olunmuş faktdır. Canın mövcudluğuna inanmayan, eyni zamanda, ürəkdə yerləşən enerji mənbəyini izah edə bilməyən müasir alimlər belə, bədənin uşaqlıqdan yeniyetməlik dövrünə, yeniyetməlikdən gəncliyə, gənclikdən qocalığa keçməsindən aşkar olunan, arasıkəsilməz dəyişmələrini qəbul edirlər. Qocalıq dövrü sona yetdikdə isə, bu dəyişmələr başqa bədəndə davam edir. Bu, artıq yuxarıdakı beytlərin (2.13) birində izah olunmuşdur.

Atomik fərdi canın başqa bədənə keçməsi Yüksək Canın mərhəməti ilə mümkündür. Bir dost o birinin istəyini yerinə yetirdiyi kimi, Yüksək Can da atomik canın istəyini yerinə yetirir. Mundaka Upanişad və Şvetaşvatara Upanişad kimi Veda ədəbiyyatında can və Yüksək Can bir ağacda oturmuş iki dost quşa bənzədilir. Quşlardan biri (fərdi atomik can) bu ağacın meyvəsini yeyir, o birisi isə (Krişna) dostunu müşahidə edir. Bu iki quşun eyni təbiətli olduğuna baxmayaraq, onlardan biri maddi ağacın meyvələrinə valeh olub, digəri isə sadəcə olaraq, dostunun fəaliyyətinin şahididir. Krişna şahid, Arcuna isə yeyən quşdur. Dost olduqlarına baxmayaraq, onlardan biri ağa, digəri isə xidmətçidir. Atomik can bu qarşılıqlı əlaqəni unutduqda, bir ağacdan o biri ağaca, yəni bir bədəndən digər bədənə keçir. Maddi bədən ağacında oturmuş civa (can) məşəqqət çəkir, lakin o, nəsihət almaq üçün könüllü surətdə özünü Krişnaya həsr etmiş Arcuna kimi hərəkət etsə, yəni ikinci quşu ali ruhani ustad kimi qəbul etməyə razılaşsa, tabe olan quş dərhal bütün kədərlərdən azad olar. Həm Mundaka Upanişad (3.1.2), həm də Şvetaşvatara Upanişad (4.7) bunu təsdiq edir:

samane vrikşe puruşo nimaqno

‘nişaya şoçati muhyamanah

cuştam yada paşyaty anyam işam

asya mahimanam iti vita-şokah

 

“Hər iki quşun bir ağacda oturduğuna baxmayaraq, yeyən quş ağacın meyvələrindən necə həzz almaq barədə fikirlərə qapıldığı üçün qəm və narahatlıq içindədir. Lakin iztirab çəkən quş bu və ya başqa yolla üzünü dostu olan Tanrıya çevirsə, Onun əzəmətini anlasa, o dərhal bütün həyacanlardan azad olar.” İndi Arcuna üzünü əbədi dostu Krişnaya çevirib və Bhaqavad-gitanı Ondan öyrənir. Krişnanı dinləyərək o, Tanrının ali əzəmətini dərk edə və kədərdən azad ola biləcək.

Tanrı Arcunaya məsləhət verir ki, qoca babasının və müəlliminin öz bədənlərini dəyişəcəklərinə görə kədərlənməsin. Əksinə, o, ədalətli döyüşdə bədənlərini məhv edərək onlara bədən fəaliyyətinin bütün əks-təsirlərindən dərhal azad olmağa imkan verəcəyinə sevinməlidir. Həyatını qurbangahda, yaxud ədalətli döyüşdə fəda edən şəxs dərhal bədən fəaliyyətinin əks-təsirlərindən azad olur, daha əlverişli şəraitlərdə doğulur. Beləliklə, Arcunanın kədərlənməsi üçün əsas yox idi.

 

MƏTN 23

nainam çhindanti şastrani

nainam dahati pavakah

na çainam kledayanty apo

na şoşayati marutah

 

na – heç vaxt; enam – bu can; çhindanti – tikələrə doğramaq olar; şastrani – silahlar; na – hec vaxt; enam – bu can; dahati – yandırmaq; pavakah – od; na – heç vaxt; ça – həmçinin; enam – bu can; kledayanti – islatmaq; apah – su; na – heç vaxt; şoşayati – qurutmaq; marutah – külək.

Canı heç bir silahla doğramaq, odla yandırmaq, su ilə islatmaq, küləklə qurutmaq olmaz.

İZAHI: Heç bir silah növü ilə – qılınc, odlu silah, yağış silahı, qasırğa silahı və s. ruhi canı öldürmək olmaz. Buradan aydın olur ki, keçmişdə müasir odlu silahdan savayı torpaqdan, sudan, havadan, efirdən və s. yaradılmış bir çox başqa silah növləri də varmış. Hətta müasir dövrün nüvə silahı da odlu silah növünə aid edilir, lakin əvvəllər müxtəlif növ maddi ünsürlərdən düzəldilmiş başqa silahlar mövcud idi. Odlu silaha qarşı müasir elmə məlum olmayan su silahı işlədilirdi. Müasir alimlər qasırğa silahı barədə də heç nə bilmirlər. Bununla belə, quruluşundan asılı olmayaraq, heç bir silah növü ilə canı hissələrə parçalamaq, yaxud məhv etmək olmaz.

Fərdi canları ilkin Ali Candan kəsib ayırmaq da heç vaxt mümkün deyil. Mayavadilər fərdi canların cəhalətin təsiri altına necə düşdüklərini və nəticədə illüzor enerji ilə necə örtüldüklərini izah edə bilmirlər. Əbədi olaraq (sanatana) atomik fərdi can olduqları üçün onlar illüzor enerji ilə örtülməyə meyllidirlər və beləliklə, Ulu Tanrı ilə ünsiyyətdən ayrı düşürlər, necə ki, od qığılcımları keyfiyyətcə odla eyni olsa da, ondan kənarda sönməyə meyllidir. Varaha Puranada canlı varlıqlar Tanrının ayrılmış-ayrılmaz hissəcikləri kimi təsvir olunurlar. Bhaqavad-gitaya əsasən də onlar əbədi olaraq bu vəziyyətdədirlər. Ulu Tanrının Arcunaya verdiyi nəzəriyyədən aydın olur ki, canlı varlıq hətta illüziyadan azad olduqdan sonra da fərdiyyətini itirmir. Arcuna Krişnadan aldığı bilik sayəsində illüziyadan azad oldu, lakin o, Krişna ilə vahidləşmədi.

 

MƏTN 24

aççhedyo ‘yam adahyo ‘yam

akledyo ‘şoşya eva ça

nityah sarva-qatah sthanur

açalo ‘yam sanatanah

 

acchedyah – sınmaz; ayam – bu can; adahyah – yandırıla bilməz; ayam – bu can; akledyah – əridilməz; aşoşyah – qurudula bilməz; eva – əlbəttə; ça – və; nityah – həmişəyaşar; sarva-qatah – hər yerdə mövcud ola bilən; sthanuh – dəyişməz; açalah – hərəkətsiz; ayam – bu can; sanatanah – əbədi eyni olan.

Bu fərdi can dağıdılmaz və əridilməzdir, o nə yandırıla, nə də qurudula bilər. O, əbədidir, hər yerdə mövcud ola biləndır, dəyişməzdir, hərəkətsizdir və həmişə eynidir.

İZAHI: Atomik canın bütün bu xassələri fərdi canın ruhi bütövün əbədi atomik hissəciyi olduğunu, öz atomarlığını əbədi olaraq dəyişilməz saxladığını sübut edir. Bu halda monizm nəzəriyyəsi özünü doğrultmur, çünki fərdi can heç vaxt ruhi bütövlə vahidləşə bilməz. Atomik can çirkabdan azad olduqdan sonra, Allahın Ali Şəxsiyyətinin parlaq şüalarında ruhi qığılcım kimi qalmağı üstün tuta bilər, lakin dərrakəli canlar Ulu Tanrı ilə ünsiyyətdə olmaq üçün ruhi planetlərə qədəm qoyurlar.

Sarva-qatah (hər yerdə mövcud ola bilən) sözü böyük əhəmiyyət kəsb edir, belə ki, canlı varlıqlar Allahın yaratdığı mövcudatın hər yerində mövcuddurlar. Onlar quruda, suda, havada, torpaqda və hətta odda belə yaşayırlar. Onların odda məhv olması fikri yanlışdır, çünki burada aydın şəkildə deyilir ki, can odda yanmır. Buna görə canlı varlıqların Günəş planetində münasib bədənlərdə yaşaması şübhə doğurmur. Günəşdə əhali olmasaydı, sarva-qatah – hər yerdə yaşayan sözü öz mənasını itirərdi.

 

MƏTN 25

avyakto ‘yam açintyo ‘yam

avikaryo ‘yam uçyate

tasmad evam viditvainam

nanuşoçitum arhasi

 

avyaktah – görünməz; ayam – bu can; açintyah – dərk olunmaz; ayam – bu can; avikaryah – dəyişməz; ayam – bu can; uçyate – deyilib; tasmat – buna görə; evam – buna bənzər; viditva – bunu yaxşı bilərək; enam – bu can; na – deyil; anuşoçitum – kədərlənmək; arhasi – sən layiqsən.

Can görünməz, dərkolunmaz və dəyişməzdir. Bunu bilərək, bədənə görə kədərlənməməlisən.

İZAHI: Öncə deyildiyi kimi, canın ölçüləri o qədər kiçikdir ki, hətta ən güclü mikroskopla da onu görmək mümkün deyil; buna görə də o gözəgörünməzdir. Canın mövcud olmasına gəlincə, heç kəs bunu təcrübə yolu ilə müəyyən edə bilməz, şruti, yaxud Veda ədəbiyyatı buna yeganə sübutdur. Biz bu həqiqəti qəbul etməliyik, çünki canın mövcudluğu haqda başqa bilik mənbəyi yoxdur, hərçənd onun varlığını özümüz də hiss edə bilərik. Bir çox şeylər vardır ki, biz onları yalnız ali nüfuz sahibinə istinad edib qəbul etməliyik. Ananın nüfuzuna istinad etmədən heç kəs atasının şəxsiyyətini müəyyən edə bilməz. Atanı müəyyən etmək üçün bundan başqa yol yoxdur. Eləcə də Vedaların öyrənilməsi canı dərk etmək üçün yeganə yoldur. Başqa sözlə, canı təcrübi biliyin köməyi ilə dərk etmək mümkün deyil. Can şüura malikdir və o dərkedəndir. Bu da Veda müddəasıdır və biz onu qəbul etməliyik. Bədəndən fərqli olaraq can dəyişikliklərə uğramır. O əbədi dəyişməz olduğuna görə sonsuz Ali Can ilə müqayisədə atomikliyini saxlayır. Ali Can sonsuz böyük, atomik can isə sonsuz kiçikdir. Atomik can dəyişməz olduğuna görə heç vaxt sonsuz cana, yəni Allahın Ali Şəxsiyyətinə bərabər ola bilməz. Bu konsepsiya müxtəlif yollarla can anlayışının sabitliyini təsdiq edərək dəfələrlə Vedalarda təkrar olunur. Hər hansı bir fikrin dəfələrlə təkrar olunması, onun tam qüsursuz anlaşılması üçün lazımdır.

 

MƏTN 26

atha çainam nitya-catam

nityam va manyase mritam

tathapi tvam maha-baho

nainam şoçitum arhasi

 

atha – lakin; ça – həmçinin; enam – bu can; nitya-catam – daim doğulur; nityam – həmişəlik; va – yaxud; manyase – sən belə fikirləşirsənsə; mritam – ölür; tatha api – hələ də; tvam – sən; maha-baho – ey qoluqüvvəli; na – heç vaxt; enam – can haqqında; şoçitum – kədərlənmək; arhasi – layiq olmaq.

Lakin canın doğulduğunu və həmişəlik öldüyünü güman edirsənsə, yenə də kədərlənməyə əsasın yoxdur, ey qoluqüvvəli Arcuna.

İZAHI: Canın bədəndən ayrı, müstəqil mövcudluğuna inanmayan buddhistslərə bənzər filosoflar həmişə olub. Aydın olur ki, Tanrı Krişnanın Bhaqavad-gitanı söylədiyi dövrdə də belə filosoflar var imiş və onlara lokayatiklər və vaibhaşikalar deyilirdi. Belə filosoflar həyat əlamətlərinin, yaxud canın müəyyən şəraitlərdə maddi ünsürlərin kombinasiyasından əmələ gəldiyini iddia edirdilər. Müasir materialist alimlər və filosoflar da belə düşünürlər. Onların fikrincə bədən fiziki ünsürlərin kombinasiyasıdır, həyat əlamətləri müəyyən mərhələdə fiziki və kimyəvi ünsürlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində üzə çıxır. Antropologiya elmi bu fəlsəfəyə əsaslanır. Son vaxtlar Amerikada dəb düşən saxta dinlər, həmçinin nihilist və ateist buddhist təriqətləri bu fəlsəfəyə əsaslanır.

Arcuna, vaibhaşika fəlsəfəsində olduğu kimi, canın mövcudluğuna hətta inanmasaydı da, yenə də kədərlənməyə əsası yox idi. İnsan bir qalaq kimyəvi maddə itkisindən ötrü kədərlənməməli, təyin olunmuş vəzifəsindən boyun qaçırmamalıdır. Digər tərəfdən, müasir hərb elmində düşmən üzərində qələbə çalmaq üçün tonlarla kimyəvi maddə israf edilir. Vaibhaşika fəlsəfəsinə əsasən, bədən dağıldıqda can, yəni atma yox olur. Beləliklə, Arcuna atomik canın mövcud olması barədə istər Veda müddəalarını qəbul etsin, istər canın mövcudluğuna inanmasın, hər iki halda onun kədərlənməyə əsası yox idi. Bir halda ki, bu nəzəriyyəyə görə hər an materiyadan külli miqdarda canlı varlıqlar əmələ gəlir və məhv olur, bundan ötrü dərd çəkmək yersizdir. Əgər can yenidən doğulmursa, onda Arcuna atasının qoca əmisinin və müəlliminin öldürülməsi kimi günah əməlin əks-təsirlərindən qorxmamalı idi. Krişna istehza ilə Arcunanı maha-bahu – qoluqüvvəli adlandırır, çünki O, Veda müdrikliyinə zidd olan vaibhaşika nəzəriyyəsini qəbul etmir. Bir kşatriya kimi Arcuna Veda mədəniyyətinə mənsub idi və onun prinsiplərinə riayət etməli idi.

 

MƏTN 27

catasya hi dhruvo mrityur

dhruvam canma mritasya ça

tasmad apariharye ‘rthe

na tvam şoçitum arhasi

 

catasya – doğulan; hi – hökmən; dhruvah – fakt; mrityuh – ölüm; dhruvam – bu həmçinin faktdır; canma – doğuluş; mritasya – ölümün; ça – həmçinin; tasmat – buna görə; apariharye – labüd olan şeyin; arthe – əslində; na – deyil; tvam – sən; şoçitum – kədərlənmək; arhasi – layiqdir.

Doğulan mütləq öləcək, ölümdən sonra mütləq yenidən doğulacaq. Ona görə də, borcunu yerinə yetirərkən kədərlənməməlisən.

İZAHI: Hər bir şəxs fəaliyyətinə müvafiq olaraq növbəti həyatında müəyyən şəraitlərdə doğulur. Fəaliyyətin bir dövrü qurtardıqda o ölür və növbəti dövr üçün yenidən doğulur. Beləliklə o, qurtuluş almayınca doğuluş və ölüm dövranlarının birindən digərinə keçir. Lakin bu doğuluş və ölüm lazımsız qətlə, sallaqxanalara və müharibələrə bəraət qazandırmır. Eyni zamanda cəmiyyətdə qayda-qanun saxlanılması üçün zorakılıq və müharibə qaçılmazdır.

Ulu Tanrının iradəsinə müvafiq olaraq, Kurukşetra döyüşü labüd idi: ədalət naminə vuruşmaq isə kşatriyanın borcudur. Arcuna borcunu yerinə yetirdiyi halda, nəyə görə qohumlarının ölümündən qorxur, onlardan ötrü kədərlənirdi? Hazırkı vəziyyətdə o heç də qanunu pozmayacaqdı və onun qaçmaq istədiyi fəaliyyətinin də heç bir ağır əks-təsiri olmayacaqdı. O, borcunu yerinə yetirməkdən boyun qaçırmaqla öz qohumlarının labüd ölümünün qarşısını ala bilməyəcəkdi, yanlış yol seçməsi isə onu düşkünlüyə gətirib çıxaracaqdı.

 

MƏTN 28

avyaktadini bhutani

vyakta-madhyani bharata

avyakta-nidhanany eva

tatra ka paridevana

 

avyakta-adini – əvvəlində təzahür etməmiş; bhutani – bütün bu yaradılmış hər şey; vyakta – təzahür etmiş; madhyani – ortada; bharata – ey Bharata övladı; avyakta – təzahür etməmiş; nidhanani – məhv edildikdə; eva – bunların hamısı belədir; tatra – buna görə; ka – nəyə; paridevana – kədərlənmək.

Yaradılmış hər şey əvvəlcə təzahür etməmiş halda olur, arada təzahür edir, məhv edildikdə isə yenidən təzahür etməmiş hala qayıdır. Beləliklə, kədərlənməyə nə hacət?

İZAHI: İki cür filosoflar var: canın mövcudluğuna inananlar və inanmayanlar. Canın mövcudluğuna inanıb-inanmamağımızdan asılı olmayaraq, kədərlənməyə əsas yoxdur. Veda fəlsəfəsinin ardıcılları canın mövcudluğuna inanmayanları ateist adlandırırlar. Hətta bu ateist fəlsəfəni müzakirə xatirinə qəbul etsək, yenə də kədərlənməyə əsas yoxdur. Yaradılışdan qabaq maddi ünsürlər candan ayrı olub, təzahür etməmiş halda olur. Efirdən hava, havadan od, oddan su, sudan usə torpaq əmələ gəldiyi kimi, təzahür etməmiş incə haldan da təzahüretmə başlanır. Torpaqdan cürbəcür şeylər təzahür edir. Misal üçün, torpaqdan təzahür etmiş nəhəng göydələni götürək. O uçulduqda, təzahür etmiş haldan təzahür etməmiş hala qayıdır və son mərhələdə atomlara bölünür. Enerjinin saxlanması qanunu pozulmur, fərq ondadır ki, zaman keçdikcə cisimlər təzahür edir və yenidən təzahür etməmiş hala qayıdır. Beləliklə, cisimlərin təzahür etmiş, yaxud təzahür etməmiş hallarından ötrü kədərlənməyə dəyərmi? Nə olur-olsun, hətta təzahür etməmiş halda da, heç nə yox olmur. Həm əvvəldə, həm də axırda bütün ünsürlər təzahür etməmiş halda olur, yalnız arada təzahür edir və maddi nöqteyi-nəzərdən onların arasında heç bir gerçək fərq yoxdur.

Əgər Vedaların maddi bədənlərin vaxt keçdikdə dağılması (antavanta ime dehah), canın isə əbədi olması (nityasyoktah şaririnah) barədə Bhaqavad-gitadakı müddəasını qəbul ediriksə, unutmamalıyıq ki, bədən paltara bənzəyir. Paltarı dəyişərkən kədərlənmək nəyə gərək? Əbədi canla müqayisədə maddi bədənin həqiqi mövcudiyyəti yoxdur. Onun mövcudluğu yuxuya bənzəyir. Yuxuda göydə uçduğumuzu, yaxud da şah kimi taxtda əyləşdiyimizi görə bilərik, lakin oyandıqda, aydın olur ki, nə göydəyik, nə də taxtda. Veda fəlsəfəsi maddi bədənin mövcud olmaması faktına əsaslanaraq, hamını özünü dərk etməyə çağırır. Beləliklə, insan canın mövcudluğuna inanıb-inanmamağından asılı olmayaraq, bədənin itirilməsindən ötrü kədərlənməməlidir.

 

MƏTN 29

aşçarya-vat paşyati kaşçid enam

aşçarya-vad vadati tathaiva çanyah

aşçarya-vaç çainam anyah şrinoti

şrutvapy enam veda na çaiva kaşçit

 

aşçarya-vat – qəribə şey kimi; paşyati – görür; kaşçit – kimsə; enam – bu can; aşçarya-vat – qəribə şey kimi; vadati – o haqda deyir; tatha – belə; eva – əlbəttə; ça – həmçinin; anyah – başqa; aşçarya-vat – eynilə qəribə şey kimi; ça – həmçinin; enam – bu can; anyah – başqa; şrinoti – o haqda eşidir; şrutva – eşidərək; api – hətta; enam – bu can; veda – bilir; na – heç vaxt; ça – və; eva – hökmən; kaşçit – kimsə.

Bəziləri cana qeyri-adi bir şey kimi baxır, digərləri onu qeyri-adi bir şey kimi təsvir edir, bir başqaları onun qeyri-adi bir şey olduğunu eşidir, elələri də var ki, onun barəsində eşitdikdə də, onu anlaya bilmir.

İZAHI: Gitopanişad əsas etibarilə Upanişadların prinsiplərinə əsaslandığına görə, təəccüblü deyil ki, Katha Upanişadda deyilir:

şravanayapi bahubhir yo na labhyah

şrinvanto ‘pi bahavo yam na vidyuh

aşçaryo vakta kuşalo ‘sya labdha

aşçaryo ‘sya qyata kuşalanuşiştah

 

Qəribədir ki, həm iri heyvanların, həm nəhəng banyan ağacının, həm milyon və milyardı bir yerdə yalnız bir düym sahə tutan mikroskopik bakteriyaların da bədənlərində atomik can vardır. Bu biliyi kainatdakı ilk canlı məxluq olan Brahmaya dərs verən ali nüfuz sahibi izah etsə də, bilikdən kasad olanlar və zahidlik etməyənlər fərdi atomik qığılcım olan ruhun qeyri-adiliyini anlaya bilmirlər. Bizim dövrdə insanların əksəriyyəti cisimlər barədə qaba maddi təsəvvürə malik olduqlarına görə, belə xırda hissəciyin bu qədər böyük və bu qədər kiçik ola bildiyini təsəvvür edə bilmirlər. Adamlar canın mahiyyəti, yaxud da xassələri barədə eşitdikdə, ona qeyri-adi bir şey kimi baxırlar. Onlar maddi enerjiyə aldanaraq hissləri razı salmaqla o dərəcə məşğuldurlar ki, özünüdərketmə prosesini anlamağa çox az vaxtları var. Lakin məlumdur ki, özünü dərk etməyən adamın bütün fəaliyyəti yaşamaq uğrunda mübarizədə məğlubiyyətlə nəticələnir. Çox güman ki, onlar can haqqında düşünərək, maddi iztirablardan azad olmağın mümkünlüyünü təsəvvürlərinə də gətirmirlər.

Can barədə eşitməyi xoşlayan bəzi adamlar münasib cəmiyyətlərdə mühazirələrə qulaq asırlar. Lakin bəzən biliksizlik üzündən Yüksək Canla atomik can arasındakı fərqə varmadan onları eyni hesab edərək yanılırlar. Yüksək Canla atomik canın mövqelərini, funksiyalarını, qarşılıqlı münasibətlərini, qalan bütün əsas və ikinci dərəcəli təfərrüatları mükəmməl surətdə başa düşən insan tapmaq çox çətindir. Can haqqında bilikdən həqiqətən səadət əldə etmiş və onun mövqeyini hərtərəfli təsvir edə bilən insan tapmaq daha çətindir. Lakin bu və ya digər yolla əgər insan canın mahiyyətini dərk edə bilirsə, o həyatda uğur qazanır.

Başqa nəzəriyyələrə meyl etmədən, ali nüfuz sahibi Tanrı Krişnanın söylədiyi Bhaqavad-gitanın müddəalarını qəbul etmək canın mahiyyətini anlamaq üçün ən asan yoldur. Bununla belə, Krişnanı Allahın Ali Şəxsiyyəti kimi qəbul etməsi üçün insanın bu və ya keçmiş həyatlarında zahidliyi və fədakarlığı zəruridir. Yalnız pak fədainin səbəbsiz mərhəməti ilə Krişnanı həqiqətdə olduğu kimi dərk etmək olar və bunun üçün başqa yol yoxdur.

 

MƏTN 30

dehi nityam avadhyo ‘yam

dehe sarvasya bharata

tasmat sarvani bhutani

na tvam şoçitum arhasi

 

dehi – maddi bədən sahibi; nityam – əbədi olaraq; avadhyah – öldürülə bilməz; ayam – bu can; dehe – bədəndəki; sarvasya – hər kəsin; bharata – ey Bharata övladı; tasmat – buna görə; sarvani – bütün; bhutani – canlı məxluqlar (doğulanlar); na – heç vaxt; tvam – sən; şoçitum – kədərlənmək; arhasi – layiq olmaq.

Ey Bharata övladı, bu bədəndə mövcud olan heç vaxt oldürülə bilməz. Ona görə də canlı məxluqlardan ötrü dərd çəkməyə dəyməz.

İZAHI: Burada Ulu Tanrı ruhi canın dəyişməzliyi barədə bölməyə yekun vurur. Ölməz canı müxtəlif baxımlardan təsvir edərək Tanrı Krişna canın əbədi, bədənin isə müvəqqəti olduğunu müəyyən edir. Buna görə Arcuna bir kşatriya kimi dədə Bhişma və ustadı Dronanı döyüşdə öldürəcəyindən qorxub, borcunu yerinə yetirməkdən yayınmamalı idi. Biz Krişnanın nüfuzuna arxalanaraq, maddi bədəndən fərqlənən canın mövcudluğuna inanmalı, həyat əlamətlərini materiyanın müəyyən inkişaf mərhələsində meydana çıxmış kimyəvi maddələrin qarşılıqlı təsirinin nəticəsi hesab etməməliyik. Canın ölməzliyinə baxmayaraq, zorakılığa icazə verilmir, lakin lazım gələrsə, məsələn müharibə vaxtı buna icazə verilir. İnsan özü bildiyi kimi hərəkət etdikdə yox, Tanrının əmrini yerinə yetirdikdə zorakılıq edə bilər.

 

MƏTN 31

sva-dharmam api çavekşya

na vikampitum arhasi

dharmyad dhi yuddhaç çhreyo ‘nyat

kşatriyasya na vidyate

 

sva-dharmam – adamın öz dini prinsipləri; api – həmçinin; ça – həqiqətən; avekşya – nəzərə alaraq; na – heç vaxt; vikampitum – tərəddüd etmək; arhasi – sən layiqsən; dharmyat – dini prinsiplər naminə; hi – əslində; yuddhat – döyüşdən; şreyah – daha yaxşı məşğuliyyət; anyat – başqa bir şey; kşatriyasya – kşatriyanın; na – deyil; vidyate – yaşamaq.

Bir kşatriya kimi borcunu nəzərə alaraq bilməlisən ki, sənin üçün dini prinsiplər naminə vuruşmaqdan yaxşı məşğuliyyət yoxdur; ona görə də tərəddüd etmək lazım deyil.

İZAHI: Dörd ictimai silkdən ikincisini hökmdarlar təşkil edir ki, onlara kşatriyalar deyilir. Kşat “ziyan”, trayate isə “müdafiə etmək” deməkdir. Başqalarını ziyankarlardan müdafiə edən adam kşatriya adlanır. Kşatriya öldürməyi meşədə öyrənir. O, qılıncla silahlanıb meşəyə gedir və pələnglə döyüşür. Pələng öldürüldükdə, şahyana yandırma mərasimi icra olunur. Caipurun şah-kşatriyaları hətta indiyədək bu adətə əməl edirlər. Xüsusi hazırlıq müddətində kşatriya rəqibini döyüşə çağırmağı və onu öldürməyi öyrənir, çünki dini prinsipləri müdafiə etmək üçün bəzən zorakılıq etmək lazımdır. Kşatriyalar silkinin nümayəndələri sannyasa, yaxud tərki-dünya həyat tərzi qəbul etmək üçün təyin edilməmişlər. Diplomatik məqsədlə siyasətdə zorakılıqdan imtina etmək olar, lakin bu heç vaxt qanun kimi qəbul edilməməlidir. Dini qanunlar kitabında deyilir:

ahaveşu mitho ‘nyonyam

ciqhamsanto mahi-kşitah

yuddhamanah param şaktya

svarqam yanty aparan-mukhah

 

yaqyeşu paşavo brahman

hanyante satatam dvicaih

samskritah kila mantraiş ça

te ‘pi svarqam avapnuvan

 

“Brahmana heyvanları müqəddəs odda qurban gətirməklə səma planetlərinə çatdığı kimi, döyüş meydanında şah, yaxud kşatriya ona paxıllıq edən digər şahla vuruşaraq həlak olursa, səma planetlərinə nail olmağa layiqdir.”

Beləliklə, döyüş meydanında dini prinsiplər naminə rəqibin və ya qurban odunda heyvanların öldürülməsi zorakılıq sayılmır. Çünki dini prinsiplər naminə edildiyi üçün o hamıya səadət gətirir. Qurbanlıq heyvan bir həyat formasından digərinə uzun təkamül prosesini keçmədən dərhal insan bədəni alır. Döyüş meydanında öldürülən kşatriyalar və qurban icra edən brahmanalar isə səma planetlərinə çatırlar.

İki cür sva-dharma, yəni xüsusi vəzifə mövcuddur. İnsan qurtuluşa nail olanadək, dini prinsiplərə riayət etməli, aldığı bədənə müvafiq olan vəzifələrini yerinə yetirməlidir. Qurtuluşdan sonra insanın xüsusi vəzifələri, yəni sva-dharma, maddi bədən konsepsiyasından çıxaraq ruhi olur. Həyat barədə bədən konsepsiyasına müvafiq olaraq brahmana və kşatriyaların öz xüsusi vəzifələri vardır və onların yerinə yetirilməsi vacibdir. Sva-dharmanı Tanrı təyin edir və bu, dördüncü fəsildə izah ediləcək. Cismani səviyyədə sva-dharma varnaşrama-dharma, yəni ruhi dərketməyə nail olmaq üçün vasitə adlanır.  Cəmiyyət varnaşrama-dharma pilləsində olduqda mədəni cəmiyyət adlanır. Belə cəmiyyətin hər bir üzvü hazırkı bədənində təbiət qunalarının müəyyən etdiyi xüsusi vəzifələrini yerinə yetirir. İnsan xüsusi vəzifələrini nüfuz sahiblərinin göstərişlərinə müvafiq olaraq yerinə yetirirsə, həyatın daha yüksək pilləsinə ucalır.

 

MƏTN 32

yadriççhaya çopapannam

svarqa-dvaram apavritam

sukhinah kşatriyah partha

labhante yuddham idrişam

 

yadriççhaya – öz razılığı ilə; ça – həmçinin; upapannam – gəlmişdir yanına; svarqa – səma planetlərinin; dvaram – qapı; apavritam – geniş açılmış; sukhinah – çox xoşbəxt; kşatriyah – hökmdar silkinin üzvləri; partha – ey Prithanın oğlu; labhante – nail ol; yuddham – müharibə; idrişam – buna bənzər.

Ey Partha, o kşatriyalar xoşbəxtdirlər ki, bu cür əlverişli vuruşmaq imkanı səma planetlərinin qapısını onların üzünə açır.

İZAHI: “Mən bu döyüşdə yaxşı heç nə görmürəm. O, əbədi olaraq cəhənnəmdə yaşamağıma səbəb olacaq” deyən Arcunanı dünyanın ali ustadı Tanrı Krişna məzəmmət edir. Arcunanın bu sözləri cəhalətdən doğurdu. O, borcunu yerinə yetirərkən zorakılıq etmək istəmirdi. Kşatriyanın döyüş meydanında olub zorakılıq işlətməməsi səfehlikdir. Böyük müdrik və Vyasadevanın atası Paraşaranın yazdığı Paraşara-smriti adlı dini məcəllədə deyilir:

kşatriyo hi praca rakşan

şastra-panih pradandayan

nircitya para-sainyadi

kşitim dharmena palayet

 

“Kşatriyanın vəzifəsi əhalini hər cür təhlükədən qorumaqdır. O, qayda-qanun yaradılması üçün müvafiq hallarda zorakılıq işlətməlidir. Buna görə də o, düşmənə qalib gəlməli, dünyanı dini prinsiplər əsasında idarə etməlidir.”

Bu deyilənlərə nəzər salsaq, Arcunanın döyüşdən imtina etməyə əsası olmadığını görərik. Əgər o, düşmənlərinə qalib gələrsə, şahlıqdan həzz alacaqdı; döyüşdə həlak olarsa, qapıları onun üzünə açıq olan səma planetlərinə yüksələcəkdi. Hər iki halda vuruşmaq onun üçün faydalı idi.

 

MƏTN 33

atha çet tvam imam dharmyam

sanqramam na karişyasi

tatah sva-dharmam kirtim ça

hitva papam avapsyasi

 

atha – buna görə; çet – əgər; tvam – sən; imam – bu; dharmyam – dini borc kimi; sanqramam – vuruşaraq; na – etmə; karişyasi – yerinə yetirmək; tatah – onda; sva-dharmam – sənin dini borcun; kirtim – şərəf; ça – həmçinin; hitva – itirərək; papam – günah əməllərin əks-təsirləri; avapsyasi – düçar olmaq.

Əgər sən döyüşərək dini borcunu yerinə yetirməsən, bu etinasızlığa görə günaha batacaqsan və cangəvər şöhrətini itirəcəksən.

İZAHI: Arcuna məşhur cəngavər idi və Həzrət Şiva da daxil olmaqla bir çox tanrıçalarla döyüşdə şöhrət qazanmışdı. Ovçu paltarı geymiş Həzrət Şiva ilə döyüşüb qələbə qazandıqdan sonra Arcuna onu razı salmış və mükafat olaraq paşupata-astra adlı silah almışdı. Hamı onun böyük cəngavər olduğunu bilirdi. Hətta onun hərb ustası Dronaçarya da ona xeyir-dua vermiş, onu hətta ustadını öldürə biləcək xüsusi silahla mükafatlandırmışdı. Beləliklə, Arcuna bir çox mötəbər şəxslərdən və atalığı olan göylər şahı İndradan aldığı döyüş mükafatlarının sahibi idi. Lakin o, döyüş meydanını tərk etsə, nəinki öz kşatriya borcuna etinasızlıq göstərmiş olacaqdı, həm də bütünlüklə şöhrətini, yaxşı adını itirəcək, özü üçün birbaşa cəhənnəmə yol açacaqdı. Başqa sözlə desək, o döyüşərək yox, döyüş meydanını tərk edərək cəhənnəmə gedəcəkdi.

 

MƏTN 34

akirtim çapi bhutani

kathayişyanti te ‘vyayam

sambhavitasya çakirtir

maranad atiriçyate

 

akirtim – rusvayçılıq; ça – həm də; api – hər yerdə; bhutani – bütün adamlar; kathayişyanti – deyəcəklər; te – sənin; avyayam – həmişəlik; sambhavitasya – hörmətli adam üçün; ça – həmçinin; akirtih – pis ad; maranat – ölümdən; atiriçyate – betərdir.

Hamı sənin rusvayçılığından danışacaq, hörmətli adam üçün isə rusvayçılıq ölümdən betərdir.

İZAHI: Burada Arcunanın dostu və məsləhətçisi Tanrı Krişna onun döyüşdən imtina etməsinə son münasibətini bildirir. Tanrı deyir: “Arcuna, əgər sən döyüşə qədər döyüş meydanını tərk etsən, hamı səni qorxaq adlandıracaq. Əgər sən el içində bədnam olsan belə, döyüş meydanından qaçmaqla həyatını xilas edəcəyini düşünürsənsə, onda bil ki, döyüşdə həlak olsan yaxşıdır. Sənin kimi hörmətli adam üçün rusvayçılıq ölümdən betərdir. Buna görə də sən həyatından ötrü qorxub qaçmamalısan; döyüşdə həlak olmağın daha yaxşıdır. Bu, səni dostluğumuzdan sui-istifadə etmək bədnamçılığından, cəmiyyətdə nüfuzunu itirməkdən xilas edər.”

Beləliklə, O, Arcunaya deyir ki, ölsə də döyüş meydanını tərk etməməlidir.

 

MƏTN 35

bhayad ranad uparatam

mamsyante tvam maha-rathah

yeşam ça tvam bahu-mato

bhutva yasyasi laqhavam

 

bhayat – qorxudan; ranat – döyüş meydanından; uparatam – yox olmuş; mamsyante – onlar hesab edəcəklər; tvam – sən; maha-rathah – böyük sərkərdələr; yeşam – kimin üçün; ça – həmçinin; tvam – sən; bahu-matah – böyük hörmətlə; bhutva – olacaq; yasyasi – sən getsən; laqhavam – hörmətdən düşmə.

Ad-sanını uca tutan böyük sərkərdələr döyüş meydanını yalnız qorxudan tərk etdiyini düşünəcək, səni aciz hesab edəcəklər.

İZAHI: Tanrı Krişna sonra dedi: “Fikirləşmə ki, böyük sərkərdələr olan Duryodhana, Karna və başqa çağdaşların sənin döyüş meydanını öz qohum-qardaşlarına və el ağsaqqallarına rəhmin gəldiyinə görə tərk etdiyini düşünəcəklər. Onlar sənin həyatından ötrü qorxub qaçdığını fikirləşəcəklər. Beləliklə, onların sənə olan böyük hörməti alt-üst olacaq.”

 

MƏTN 36

avaçya-vadamş ça bahun

vadişyanti tavahitah

nindantas tava samarthyam

tato duhkhataram nu kim

 

avaçya – pis; vadan – uydurulmuş sözlər; ça – həmçinin; bahun – çoxlu; vadişyanti – deyəcəklər; tava – sənin; ahitah – düşmənlər; nindantah – qara yaxaraq; tava – sənin; samarthyam – bacarıq; tatah – bundan; duhkha-taram – daha əzablı; nu – əlbəttə; kim – nə var.

Düşmənlərin səni biabırçı şəkildə qələmə verəcək, hünərinə qara yaxacaqlar. Sənin üçün bundan pis nə ola bilər?

İZAHI: Tanrı Krişna Arcunanın yersiz ürəyiyumşaqlığına əvvəlcə təəccübləndi və bu rəhmkarlığın aryanalara layiq olmadığını söylədi. O, bir çox sözlərlə Arcunanın üzdəniraq rəhminə olan əks fikrini əsaslandırdı.

 

MƏTN 37

hato va prapsyasi svarqam

citva va bhokşyase mahim

tasmad uttiştha kaunteya

yuddhaya krita-nişçayah

 

hatah – öldürülsən; va – ya; prapsyasi – sən çatacaqsan; svarqam – göy şahlığı; citva – qalib gəlsən; va – və ya; bhokşyase – sən həzz al; mahim – dünya; tasmat – buna görə; uttiştha – qalx; kaunteya – ey Kuntinin oğlu; yuddhaya – vuruş; krita – cəsarətlə; nişçayah – əminliklə.

Ey Kuntinin oğlu, sən ya döyüş meydanında şəhid olub səma planetlərinə ucalacaqsan, ya da qalib gəlib yer şahlığından həzz alacaqsan. Ona görə də qalx və qətiyyətlə vuruş.

İZAHI: Qələbəyə əmin olmadığına baxmayaraq, Arcuna mütləq vuruşmalıydı; öldürülərsə, o, səma planetlərinə qalxacaqdı.

 

MƏTN 38

sukha-duhkhe same kritva

labhalabhau cayacayau

tato yuddhaya yucyasva

naivam papam avapsyasi

 

sukha – xoşbəxtlik; duhkhe – və bədbəxtlik; same – soyuqqanlılıqla; kritva – belə edərək; labha-alabhau – hər ikisi xeyir və itki; caya-acayau – hər ikisi qələbə və məğlubiyyət; tatah – bundan sonra; yuddhaya – döyüş naminə; yucyasva – məşğul ol (döyüş); na – heç vaxt; evam – beləliklə; papam – günah əməllərinin əks-təsirləri; avapsyasi – sən alacaqsan.

Xoşbəxtliyi və bədbəxtliyi, itki və uduşu, qələbə və məğlubiyyəti düşünmədən borcunu yerinə yetirmək naminə döyüş, belə etsən, heç bir günaha batmayacaqsan.

İZAHI: İndi Tanrı Krişna açıq-aydın deyir ki, O, döyüş arzuladığı üçün Arcuna vuruşmaq naminə vuruşmalıdır. Əgər hər hansı iş Krişna şüurunda görülürsə, xoşbəxtlik və bədbəxtlik, itki və uduş, qələbə və məğlubiyyət öz əhəmiyyətini itirir. Hər şey Krişna naminə edilməlidir – bu, transsendental şüurun əlamətidir; belə olduqda maddi fəaliyyətə xas olan əks-təsirlər yaranmır. Hisslərini məmnun etmək üçün istər xeyirxahlıq, istərsə də ehtiras qunasında hərəkət edən insan yaxşı və ya pis əks-təsirlərə məruz qalır. Lakin adi fəaliyyətə başı qarışmış adamdan fərqli olaraq, özünü Krişna şüurunda fəaliyyətə həsr etmiş şəxsin heç kəsə borcu yoxdur. Şrimad-Bhaqavatamda (11.5.41) deyilir:

devarşi-bhutapta-nrinam pitrinam

na kinkaro nayam rini ça racan

sarvatmana yah şaranam şaranyam

qato mukundam parihritya kartam

 

“Özünü tamamilə Krişnaya, Mukundaya həsr edib, bütün başqa vəzifələrdən imtina edən şəxs artıq nə tanrıçalara, nə müdriklərə, nə insanlara, nə qohumlara, nə bəşəriyyətə, nə əcdadlara, ümumiyyətlə heç kimə borclu deyil.” Bu beytdə Krişnanın Arcunaya dolayı yolla verdiyi məsləhətin mahiyyəti bundan ibarətdir və bu, sonrakı beytlərdə daha aydın izah olunacaq.

 

MƏTN 39

eşa te ‘bhihita sankhye

buddhir yoqe tv imam şrinu

buddhya yukto yaya partha

karma-bandham prahasyasi

 

eşa – bütün bunları; te – sənə; abhihita – təsvir etdim; sankhye – təhlil yolu ilə öyrənmə; buddhih – dərrakə; yoqe – mənfəət gətirməyən işdə; tu – lakin; imam – bu; şrinu – sadəcə qulaq as; buddhya – dərrakə ilə; yuktah – müvafiq; yaya – bunlarla; partha – ey Prithanın oğlu; karma-bandham – əks-təsirlər əsarəti; prahasyasi – bundan sən azad ola bilərsən.

İndiyədək Mən sənə bu biliyin nəzəri yolla alınmasını təsvir edirdim, indi isə mənfəət güdməyən fəaliyyəti yerinə yetirməklə, onun necə əldə edildiyinə qulaq as. Ey Prithanın oğlu, bu biliyə yiyələnib, ona müvafiq hərəkət etsən, fəaliyyət əsarətindən azad olacaqsan.

İZAHI: Niruktiyə, yəni Veda lüğətinə əsasən sankhya şeyləri hərtərəfli təsvir etmək deməkdir və sankhya canın əsl təbiətini təsvir edən fəlsəfədir. Yoqa isə hisslərə nəzarəti özünə daxil edir. Arcunanın vuruşmamaq fikri hisslərini məmnun etmək istəyindən irəli gəlirdi. Arcuna əsas borcunu unudub, vuruşmaq istəmirdi, ona elə gəlirdi ki, əmoğluları üzərində qələbə çaldıqdan sonra şahlıq edib həzz almaqdansa, qohumlarını və yaxın adamlarını öldürməsə, daha xoşbəxt olacaq. Hər halda əsas məqsəd hissləri məmnun etmək idi. Qohumları üzərində qələbə çalmaqdan, yaxud onları sağ-salamat görməkdən xoşbəxtlik uman Arcuna hər iki halda öz hisslərini razı salmaq barədə düşünürdü, müdrikliyi və borcu buna qurban edirdi. Buna görə də Krişna Arcunaya babasının bədənini öldürməyin onun canını öldürmək olmadığını izah etmək istəyirdi. Tanrı izah edirdi ki, Onun Özü də daxil olmaqla, bütün fərdi şəxsiyyətlər əbədi fərdlərdir; onlar fərd olmuşlar, fərddirlər və gələcəkdə də fərd olaraq qalacaqlar; çünki biz hamımız əbədi fərdi canlarıq. Biz bədəni sadəcə olaraq paltar kimi dəyişirik və hətta cismani geyim əsarətindən qurtulduqdan sonra da fərdiyyətimizi saxlayırıq. Canın və bədənin nəzəri yolla öyrənilməsini Tanrı Krişna əyani surətdə izah etmişdir. Can və bədənin müxtəlif baxımlardan öyrənilməsi Nirukti lüğətində sankhya adlanır. Lakin sankhyanın ateist Kapilanın verdiyi sankhya fəlsəfəsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Yalançı Kapila sankhyasından çox-çox əvvəllər sankhya fəlsəfəsini Şrimad-Bhaqavatamda Tanrı Krişnanın mücəssəməsi olan həqiqi İlahi Kapila anası Devahutiyə izah etmişdi. O aydın izah etdi ki, puruşa, yaxud Tanrı fəaldır və prakritiyə nəzər salmaqla maddi dünyanı yaradır. Bu, Vedalarda və Gitada qəbul edilir. Vedalarda təsvir edilir ki, Tanrı prakritiyə, yəni təbiətə nəzər salmaqla onu atomik fərdi canlarla mayalandırdı. Bütün bu fərdlər maddi dünyada hissi həzz üçün işləyirlər və maddi enerjinin təsiri altında onlara elə gəlir ki, həzz alırlar. Belə əhval-ruhiyyənin ən yüksək pilləsi canlı varlığın Tanrı ilə vahidləşmək istəyidir. Bu mayanın, yəni hissi həzz illüziyasının son tələsidir və çox-çox doğuluşunda hissi həzz naminə fəaliyyət göstərdikdən sonra böyük can ali həqiqət axtarışlarını sona çatdıraraq özünü Vasudevaya – Tanrı Krişnaya həsr edir.

Arcuna artıq özünü Krişnaya həsr etmiş, Onu ruhani ustad kimi qəbul etmişdi: şişyas te ‘ham şadhi mam tvam prapannam. Nəticədə, Krişna indi buddhi-yoqa, yaxud karma-yoqa prosesi haqqında, başqa sözlə desək, yalnız Tanrını razı salmaq üçün sədaqətli xidmət barədə danışacaq. Onuncu fəslin onuncu beytində aydın izah edilir ki, buddhi-yoqa hamının ürəyində Paramatma kimi mövcud olan Tanrı ilə bilavasitə əlaqə deməkdir. Sədaqətli xidmətlə məşğul olmadan belə əlaqə yaratmaq olmaz. Buna görə də Tanrıya sədaqətlə, yaxud transsendental məhəbbətlə xidmət edən, başqa cür desək, Krişna şüurunda olan şəxs Tanrının mərhəməti ilə bu buddhi-yoqa mərhələsinə çatır. Buna görə də Tanrı deyir ki, Ona transsendental məhəbbət hissi keçirərək, daim sədaqətli xidmətlə məşğul olanları, O, sədaqət və məhəbbət barədə saf biliklə mükafatlandırır. Beləliklə, fədai Allahın əbədi həzz içində olan səltənətində Ona asanlıqla yetişə bilər.

Beləliklə, bu beytdə adı çəkilən buddhi-yoqa Tanrıya sədaqətli xidmətdir və burada qeyd edilən sankhya sözünün yalançı Kapilanın şərh etdiyi ateist sankhya-yoqa ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Buna görə də burada xatırladılan sankhya-yoqanın ateist sankhya ilə haradasa bağlılığını düşünməklə səhv etmiş olarıq. Bu fəlsəfənin o dövrdə qətiyyən nüfuzu yox idi, həm də Tanrı Krişna belə allahsız fəlsəfi mühakimələri qeyd etməzdi. Həqiqi sankhya fəlsəfəsini Şrimad-Bhaqavatamda İlahi Kapila Özü təsvir etmişdir və hətta bu sankhyanın da hazırkı mövzularla heç bir əlaqəsi yoxdur. Burada sankhya bədənin və canın nəzəri yolla təsviri deməkdir. Tanrı Krişna Arcunanı buddhi-yoqa, yaxud bhakti-yoqa anlayışına yaxınlaşdırmaq üçün canı nəzəri yolla təsvir etdi. Beləliklə, Tanrı Krişnanın sankhyası ilə İlahi Kapilanın Bhaqavatamda təsvir etdiyi sankhya arasında fərq yoxdur. Onların hər ikisi bhakti-yoqadır. Buna görə də Tanrı Krişna deyir ki, yalnız dərrakəsiz adamlar sankhya-yoqa ilə bhakti-yoqa arasında fərq görə bilərlər (sankhya-yoqau prithaq balah pravadanti na panditah).

Ateist sankhya-yoqası ilə bhakti-yoqanın heç bir əlaqəsi olmadığına baxmayaraq, elə ağılsız iddialar da mövcuddur ki, guya Bhaqavad-gitada ateist sankhya-yoqasının adı çəkilir.

Buna görə də insan buddhi-yoqanın Krişna şüurunda həyata keçirilən fəaliyyət, həzz və biliklə dolu sədaqətli xidmət olduğunu dərk etməlidir. Tanrının məmnunluğu üçün işləyən şəxsin işi nə qədər ağır olsa da, o, buddhi-yoqanın prinsiplərinə əməl edir və daim transsendental həzz içində olur. Belə transsendental fəaliyyət sayəsində, insan bilik almağa əlavə qüvvə sərf etmədən, Tanrının mərhəməti ilə öz-özünə ruhi qavrayış əldə edir və beləliklə, qurtuluşa nail olur. Krişna şüurunda həyata keçirilən fəaliyyətlə bəhrəgüdən fəaliyyət (xüsusilə ailə və maddi xoşbəxtlik sahəsində hissi həzz əldə etmək) arasında böyük fərq vardır. Deməli, buddhi-yoqa yolunda görülən iş transsendental keyfiyyətə malikdir.

 

MƏTN 40

nehabhikrama-naşo ‘sti

pratyavayo na vidyate

sv-alpam apy asya dharmasya

trayate mahato bhayat

 

na – yoxdur; iha – bu yoqada; abhikrama – cəhdində; naşah – itki; asti – var; pratyavayah – azalma; na – heç vaxt; vidyate – var; su-alpam – az; api – baxmayaraq ki; asya – bunun; dharmasya – məşğuliyyət; trayate – azad edir; mahatah – çox böyük; bhayat – təhlükədən.

Bu yolda heç nə itmir, heç nə azalmır və bu istiqamətdə cüzi irəliləyiş insanı ən böyük təhlükədən hifz edəcəkdir.

İZAHI: Heç bir hissi məmnunluq gözləmədən Krişna şüurunda həyata keçirilən fəaliyyət, yaxud Krişna naminə icra olunan iş ən yüksək transsendental keyfiyyətə malikdir. Hətta bu fəaliyyətin ilkin pilləsi belə maneəsizdir və ilk addımda əldə edilən uğur heç bir mərhələdə itirilmir. Maddi səviyyədə başlanılmış hər hansı bir iş başa çatdırılmalıdır, əks təqdirdə bu cəhd uğursuzluqla nəticələnəcək. Lakin Krişna şüurunda başlanılmış hər hansı bir iş hətta başa çatdırılmasa da faydalıdır. Ona görə də Krişna şüurunda olan adamın işi başa çatdırılmayıbsa da, o, heç nə itirmir. Krişna şüurunda görülən işin bircə faizi belə yerinə yetirilibsə, hökmən nəticəsi olacaq və növbəti mərhələ bu səviyyədən başlanacaq, halbuki maddi fəaliyyət yüz faiz uğur qazanmasa xeyri yoxdur. Acamila öz borcunu Krişna şüurunda tam yerinə yetirmədi, buna baxmayaraq, Tanrının mərhəməti ilə o, nəticədə tam mükafatlandırıldı. Bu, Şrimad-Bhaqavatamda (1.5.17) çox gözəl təsvir edilir:

tyaktva sva-dharmam çaranambucam harer

bhacann apakvo ‘tha patet tato yadi

yatra kva vabhadram abhud amuşya kim

ko vartha apto ‘bhacatam sva-dharmatah

 

“Dünyəvi vəzifələrindən imtina edib, Krişna şüurunda fəaliyyət göstərən, sonra isə işini başa çatdırmadığına görə uğursuzluğa düçar olan insan nə itirir? Və ya maddi fəaliyyətini mükəmməl surətdə yerinə yetirirsə, o, nəyə nail olur?” Yaxud xristianların dediyi kimi: “İnsan bütün dünyanı əldə edib əbədi canı itirirsə, bunun ona nə xeyri var?”

Maddi işlər, onların nəticələri bədənlə birlikdə yox olur. Lakin Krişna şüurunda görülən iş, hətta bədən məhv olduqdan sonra da insanı bu yola gətirəcək. O, növbəti həyatında ən azı ya mədəni brahmana, ya da varlı kübar ailəsində yenidən insan kimi doğulacaq, bu da gələcək yüksəliş üçün ona imkan verəcək. Bu, Krişna şüurunda görülən işin nadir keyfiyyətidir.

 

MƏTN 41

vyavasayatmika buddhir

ekeha kuru-nandana

bahu-şakha hy anantaş ça

buddhayo ‘vyavasayinam

 

vyavasaya-atmika – Krişna şüurunda mətin olan; buddhih – dərrakə; eka – yalnız bir; iha – bu dünyada; kuru-nandana – ey Kuruların sevimli övladı; bahu-şakhah – müxtəlif budaqları olan; hi – həqiqətən; anantah – sonu olmayan; ça – həmçinin; buddhayah – dərrakə; avyavasayinam – Krişna şüurunda olmayanların.

Bu yolla gedənlərin fikri qəti, məramı birdir. Ey Kuruların sevimli oğlu, qətiyyətsiz olanların idrakı çoxşaxəlidir.

İZAHI: İnsanın Krişna şüuru vasitəsilə ən kamil həyata yüksələcəyinə olan inamı vyavasayatmika idrakı adlanır. Çaitanya-çaritamritada (Madhya 22.62) deyilir:

‘şraddha’-şabde – vişvasa kahe sudridha nişçaya

krişne bhakti kaile sarva-karma krita haya

 

İnam hansısa yüksək bir şeyə sarsılmaz ümid deməkdir. Krişna şüurunda vəzifələrini yerinə yetirən insanın maddi dünya ilə əlaqədar ailə ənənələrini, bəşəriyyət, yaxud millət qarşısında borcunu yerinə yetirməyə heç bir ehtiyacı yoxdur. Bəhrəgüdən fəaliyyət keçmişdəki yaxşı və pis əməllərlə müəyyən edilir. Krişna şüuru oyanmış insana fəaliyyətində yaxşı nəticələrə can atmağa ehtiyac yoxdur. Krişna şüurunda olan insanın bütün hərəkətləri mütləq səviyyədədir, onlar əksliklərin (yaxşı və pis) hökmündə deyildirlər. Krişna şüurunun ən kamil pilləsi həyatın maddi konsepsiyasından imtina etməkdir. Krişna şüurunda inkişaf edən insan buna öz-özünə nail olur.

Krişna şüurunda olan şəxsin qətiyyəti biliyə əsaslanır. Vasudevah sarvam iti sa mahatma su-durlabhah – Krişna şüurunda olan şəxs nəcib və nadir can olub, yaxşı bilir ki, Vasudeva, yəni Krişna təzahür etmiş bütün səbəblərin köküdür. İnsan ağacların köklərini suladıqda, su öz-özünə yarpaqlara yayıldığı kimi, Krişna şüurunda olan insan hamıya – özünə, ailəsinə, cəmiyyətə, ölkəsinə, bəşəriyyətə və s. ən böyük xidmət göstərir. Əgər Krişna insanın fəaliyyətindən razı qalarsa, onda hamı məmnun olacaq.

Ən yaxşısı budur ki, insan Krişnanın həqiqi nümayəndəsi olan, şagirdinin təbiətinə bələd olub, onun Krişna şüurunda fəaliyyətinə rəhbərlik edə bilən ruhani ustadın bacarıqlı rəhbərliyi altında Krişna şüurunda xidmət etsin. Krişna şüurunda səriştəli olmaq üçün insan qətiyyətlə hərəkət etməli, Krişnanın nümayəndəsinə tabe olmalı, həqiqi ruhani ustadın göstərişlərini həyatının məqsədi kimi qəbul etməlidir. Şrila Vişvanatha Çakravarti Thakura ruhani ustada xitabən deyilmiş məşhur dualarında bizə aşağıdakı kimi göstəriş verir:

yasya prasadad bhaqavat-prasado

yasyaprasadan na qatih kuto ‘pi

dhyayan stuvams tasya yaşas tri-sandhyam

vande quroh şri-çaranaravindam

 

“Ruhani ustad məmnun edildikdə Allahın Ali Şəxsiyyəti də razı qalır. Ruhani ustad məmnun edilməzsə, Krişna şüuru səviyyəsinə yüksəlmək mümkün deyil. Buna görə də mən ruhani ustadımı gündə üç dəfə yad edərək, mərhəmət etməsini yalvarır və ona ehtiramla təzim edirəm.”

Beləliklə, bütün bu proses bədən konsepsiyasından kənar – nəzəri yox, əməli, bəhrəgüdən fəaliyyətdən doğan hissi məmnunluğa yer qoymayan, can haqqında kamil biliyə əsaslanır. Ağlı qərarlaşmamış adam isə bəhrəgüdən fəaliyyətin müxtəlif növlərinə yayınacaqdır.

 

MƏTNLƏR 42 – 43

yam imam puşpitam vaçam

pravadanty avipaşçitah

veda-vada-ratah partha

nanyad astiti vadinah

 

kamatmanah svarqa-para

canma-karma-phala-pradam

kriya-vişeşa-bahulam

bhoqaişvarya-qatim prati

 

yam imam – bütün bu; puşpitam – təmtəraqlı; vaçam – sözlər; pravadanti – demək; avipaşçitah – cüzi bilik ehtiyatı olan adam; veda-vada-ratah – üzdəniraq Veda ardıcılları; partha – ey Prithanın oğlu; na – heç vaxt; anyat – daha bir şey; asti – var; iti – belə; vadinah – müdafiəçilər; kama-atmanah – hisslərinin məmnunluğunu arzulayaraq; svarqa-parah – məqsədi göy planetlərinə çatmaq; canma-karma-phala-pradam – nəticəsi yaxşı doğuluş və digər həzzverən bəhrələr olan; kriya-vişeşa – təmtəraqlı mərasimlər; bahulam – müxtəlif; bhoqa – hissi həzzlərdə; aişvarya – və var-dövlət; qatim – inkişaf; prati – tərəf.

Az bilikli adamlar Vedaların səma planetlərinə yüksəlmək, yaxşı doğuluş, qüdrət və s. əldə etmək üçün bəhrəgüdən fəaliyyətlə məşğul olmağı məsləhət görən təmtəraqlı sözlərinə möhkəm bağlanırlar. Hissi həzz və var-dövlət arzulayan bu adamlar bundan yaxşı heç nəyin olmadığını iddia edirlər.

İZAHI: İnsanlar əsas etibarilə çox da dərrakəli deyildirlər və biliksizlikləri ucbatından Vedaların karma-kanda bölməsində məsləhət görülən bəhrəgüdən fəaliyyətə çox bağlıdırlar. Onlar şərabın, qadınların və maddi var-dövlətin bol olduğu səma planetlərində həzlə dolu həyat sürmək barədə eşidəndə bundan başqa heç nə istəmirlər. Səma planetlərinə qalxmaq üçün Vedalarda çoxlu qurbanlar, xüsusilə Cyotiştoma qurbanı məsləhət görülür. Əslində orada deyilir ki, səma planetlərinə qalxmaq istəyən hər bir kəs bu qurbanı icra etməlidir, az bilikli adamlar isə bunu bütün Veda müdrikliyinin əsas qayəsi hesab edirlər. Bu cür təcrübəsiz şəxslərin Krişna şüurunda həyata keçirilən fəaliyyətdə qərarlaşması çox çətindir. Səfehlər nəticəni düşünmədən zəhərli ağacın güllərinə cəlb olunan kimi, biliksiz adamlar da səma var-dövlətinə və oradakı həzlərə məftun olurlar.

Vedaların karma-kanda bölməsində deyilir: apama somam amrita abhuma akşayyam ha vai caturmasya-yacinah sukritam bhavati. Başqa sözlə, dörd ay ərzində zahidlik edən şəxs ölməzlik almaq və daimi xoşbəxt olmaq üçün soma-rasa içməyə layiq olur. Bəziləri hətta bu yer üzündə soma-rasa əldə edib, güclənməyə və hissi həzz almağa can atırlar. Belə şəxslər maddi əsarətdən qurtuluşa inanmır, Veda qurbanlarının dəbdəbəli mərasimlərinə hədsiz dərəcədə bağlı olurlar. Onlar, adətən, ehtiraslı olur və cənnət həzzindən savayı heç nə istəmirlər. Məlumdur ki, orada Nandana-kanana adlı bağlar, bu bağlarda isə mələk kimi gözəl qadınlarla ünsiyyətə yaxşı imkan və bolluca soma-rasa şərabı vardır. Belə cismani səadət şəhvanidir. Beləliklə, onlar maddi dünyaya ağalıq etmək istəyən və maddi, müvəqqəti xoşbəxtliyə bağlı şəxslərdir.

 

MƏTN 44

bhoqaişvarya-prasaktanam

tayapahrita-çetasam

vyavasayatmika buddhih

samadhau na vidhiyate

 

bhoqa – maddi həzzə; aişvarya – və var-dövlətə; prasaktanam – bağlı olanlar üçün; taya – bu cür şeylərlə; apahrita-çetasam – ağlı çaşdırılmış; vyavasaya-atmika – qətiyyətlə cəmləşdirən; buddhih – Tanrıya sədaqətli xidmət; samadhau – nəzarət altında olan ağılda; na – heç vaxt; vidhiyate – baş verir.

Hissi həzzə, maddi var-dövlətə bağlananlar və bu şeylərlə çaşdırılanlar Ulu Tanrıya sədaqətlə xidmət etmək qərarına gələ bilmirlər.

İZAHI: Samadhi “cəmləşdirilmiş ağıl” deməkdir. Nirukti adlanan Veda lüğətində deyilir: “samyaq adhiyate ‘sminn atma-tattva-yathatmyam – ağıl canın dərk edilməsinə cəmləşdirilirsə, bu hal samadhi adlanır.” Maddi həzzə bağlı olan, belə ötəri şeylərlə çaşdırılan şəxslər üçün samadhi heç vaxt mümkün deyil. Bu adamlar maddi enerjinin dustağıdırlar.

 

MƏTN 45

trai-qunya-vişaya veda

nistrai-qunyo bhavarcuna

nirdvandvo nitya-sattva-stho

niryoqa-kşema atmavan

 

trai-qunya – maddi təbiətin üç qunasına aid olan; vişayah – mövzu; vedah – Veda ədəbiyyatı; nistrai-qunyah – maddi təbiətin üç qunasına transsendental olan; bhava – olmaq; arcuna – ey Arcuna; nirdvandvah – əksliksiz; nitya-sattva-sthah – tamamilə ruhi mövcudiyyət halında; niryoqa-kşemah – əldə edib qorumaq fikrindən azad olan; atma-van – həqiqi “mən”ində qərarlaşmış.

Vedalarda əsasən maddi təbiətin üç qunasından bəhs edilir. Ey Arcuna, bu qunalardan yüksəyə qalx. Onların hamısına münasibətdə transsendental ol. Bütün əksliklərdən, əldə etmək və qorumaq cəhdlərindən qurtul, özündə bərqərar ol.

İZAHI: Maddi təbiətin üç qunasının təsiri altında həyata keçirilən hər cür maddi fəaliyyət təsir və əks-təsirlərə səbəb olur. Onlar maddi dünyada köləliyə səbəb olan, mənfəətpərəst nəticələrdən ötrü həyata keçirilir. Əsasən mənfəətpərəst fəaliyyətdən bəhs edən Vedalar insanları hisslərinə həzz vermək səviyyəsindən tədricən transsendental mövqeyə qaldırır. Tanrı Krişnanın şagirdi və dostu olan Arcunaya brahma-ciqyasa, yəni transsendental suallarla başlayan Vedanta fəlsəfəsinin transsendental mövqeyinə yüksəlmək tövsiyə olunur. Maddi dünyadakı bütün canlı varlıqlar yaşamaq uğrunda ağır mübarizə aparırlar. Maddi dünyanı yaratdıqdan sonra Tanrı onlara Veda müdrikliyini bəxş etdi; yaşamaq, maddi dolaşıqlıqdan qurtulmaq yollarını göstərdi. Karma-kanda fəslində xatırladılan bəhrəgüdən fəaliyyətə son qoyulduqda, Upanişadlar ruhu dərk etmək imkanı yaradır. Bhaqavad-gita beşinci Vedanın – Mahabharatanın bir hissəsi olduğu kimi, Upanişadlar da Vedaların ayrı-ayrı hissələridir və orada transsendental həyatın başlanğıcından bəhs edilir.

Nə qədər ki, maddi bədən mövcuddur, maddi qunalardakı fəaliyyət və onun əks-təsirləri mövcud olacaq. İnsan xoşbəxtlik və bədbəxtlik, isti və soyuq kimi əksliklərə dözməyi öyrənməli, əksliklərə dözməklə qazanc və itki qayğılarından azad olmalıdır. O, Krişna şüuruna çataraq özünü tamamilə Krişnanın ixtiyarına verdikdə, bu transsendental mövqeyə nail ola bilər.

 

MƏTN 46

yavan artha udapane

sarvatah samplutodake

tavan sarveşu vedeşu

brahmanasya vicanatah

 

yavan – bütün bu; arthah – təyin edilmiş; uda-pane – su mənbəyində; sarvatah – hər cəhətdən; sampluta-udake – böyük hovuzda; tavan – buna bənzər; sarveşu – hər şeydə; vedeşu – Veda ədəbiyyatı; brahmanasya – Ali Brahman barədə biliyi olan insan; vicanatah – tam biliyi olan şəxs.

Hovuz vasitəsilə görülən işi gölün köməyilə asanlıqla yerinə yetirmək olar. Eynilə də Vedaların qayəsini bilən adam onun bütün məqsədlərinə nail ola bilər.

İZAHI: Veda ədəbiyyatının karma-kanda bölməsində təsvir edilən mərasim və qurbanlar insanı tədricən özünügerçəkləşdirməyə ruhlandırmaq üçün təyin olunmuşdur. Özünügerçəkləşdirmənin məqsədi Bhaqavad-gitanın on beşinci fəslində (15.15) açıq-aydın müəyyən edilir. Vedaları öyrənməkdə məqsəd hər şeyin ilkin səbəbi Krişnanı dərk etməkdir. Beləliklə, insanın özünügerçəkləşdirməsi, Krişnanı və Onunla əbədi qarşılıqlı münasibətlərini dərk etməsi deməkdir. Canlı varlığın Krişna ilə qarşılıqlı münasibətləri Bhaqavad-gitanın on beşinci fəslində (15.7) də xatırladılır. Canlı varlıqlar Krişnanın ayrılmaz hissəcikləridir; buna görə də fərdi canlı məxluqların Krişnanı dərk etməsi Veda biliyinin ən kamil pilləsidir. Bu, Şrimad-Bhaqavatamda (3.33.7) aşağıdakı kimi təsvir edilir:

aho bata şva-paço ‘to qariyan

yac-cihvaqre vartate nama tubhyam

tepus tapas te cuhuvuh sasnur arya

brahmanuçur nama qrinanti ye te

 

“İlahi, Sənin müqəddəs adını tərənnüm edən şəxs çandala (it əti yeyən) ailəsində doğulsa belə, özünügerçəkləşdirmənin ən yüksək pilləsindədir. Belə şəxs çox güman ki, Veda ayinlərinə müvafiq olaraq hər cür zahidlik və qurbanlar icra etmiş, Veda ədəbiyyatını dərindən öyrənmiş, bütün müqəddəs ziyarətgahlarda dəfələrlə yuyunmuşdur. Belələri aryanların ən yaxşısı hesab edilir.”

Beləliklə, insan mərasimlərə bağlanmadan Vedaların məqsədini başa düşmək üçün kifayət qədər dərrakəli olmalı, daha yaxşı həzz almaq üçün səma səltənətinə yüksəlməyi arzulamamalıdır. Adi adam üçün bu əsrdə Veda ədəbiyyatının bütün qayda və təlimatlarına riayət etmək, Vedantanı və Upanişadları bütünlüklə öyrənmək mümkün deyil. Bunun üçün çoxlu vaxt, enerji, bilik və vəsait tələb edilir. İndiki zamanda bu qeyri-mümkündür. Lakin Veda mədəniyyətinin əsas məqsədinə, bütün düşkün canların xilaskarı İlahi Çaitanyanın məsləhət gördüyü kimi, Tanrının müqəddəs adının tərənnümü yoluyla çatmaq olar. Vedaların böyük bilicisi Prakaşananda Sarasvati İlahi Çaitanyadan nə üçün Vedanta fəlsəfəsini öyrənməkdənsə, sentimentalistcəsinə Tanrının adlarını tərənnüm etdiyini soruşduqda Çaitanya ruhani ustadının Onu səfeh hesab etdiyini və buna görə də Tanrı Krişnanın müqəddəs adını tərənnüm etməyi Ona buyurduğunu söylədi. O belə də etdi və dəli kimi vəcdə gəldi. Bu Kali dövründə əhalinin əksəriyyəti səfehdir və Vedanta fəlsəfəsini başa düşmək üçün kifayət qədər təhsilli deyildir; Vedanta fəlsəfəsinin əsas məqsədinə Tanrının müqəddəs adının təhqirsiz tərənnümü vasitəsilə çatmaq olar. Vedanta Veda müdrikliyinin son kəlməsidir. Vedanta fəlsəfəsinin müəllifi və bilicisi Tanrı Krişnadır; ən kamil vedantist isə Tanrının müqəddəs adını tərənnüm etməkdən həzz alan böyük candır. Bu, bütün Veda mystisizminin son məqsədidir.

 

MƏTN 47

karmany evadhikaras te

ma phaleşu kadaçana

ma karma-phala-hetur bhur

ma te sanqo ‘stv akarmani

 

karmani – təyin olunmuş vəzifələrdə; eva – əlbəttə; adhikarah – haqqın var; te – sənin; ma – heç vaxt; phaleşu – bəhrələrdə; kadaçana – hər vaxt; ma – heç vaxt; karma-phala – işin nəticəsində; hetuh – səbəb; bhuh – olur; ma – heç vaxt; te – sənin; sanqah – bağlılıq; astu – olmalıdır; akarmani – təyin olunmuş vəzifələrini yerinə yetirməyərək.

Təyin olunmuş borcunu yerinə yetirməyə haqqın çatır, amma fəaliyyətinin bəhrələri sənin deyil. Özünü fəaliyyətinin nəticələrinə səbəbkar sanma və borcundan heç vaxt yayınma.

İZAHI: Burada üç şey müzakirə olunur: təyin olunmuş vəzifələr, özbaşına fəaliyyət və fəaliyyətsizlik. Təyin olunmuş vəzifələr maddi təbiət qunalarının təsiri altında olan insanın həyata keçirməli olduğu fəaliyyətdir. Mötəbər mənbələrlə hesablaşmadan görülən iş özbaşına fəaliyyət, fəaliyyətsizlik isə təyin olunmuş vəzifələri yerinə yetirməmək deməkdir. Tanrı Arcunaya fəaliyyətsiz olmamağı, nəticəyə bağlanmadan təyin olunmuş vəzifəsini yerinə yetirməyi məsləhət görür. İşinin nəticəsinə bağlı olan insan öz hərəkətlərinin səbəbkarıdır. Buna görə də o, belə hərəkətlərinin nəticəsində ya həzz alır, ya da əzab çəkir.

Təyin olunmuş vəzifələri üç yerə bölmək olar; gündəlik iş, fövqəladə şəraitlərdə görülən iş və arzuedilən hərəkətlər. Müqəddəs kitabların göstərişlərinə müvafiq olaraq, nəticə arzulamadan, bir borc kimi yerinə yetirilən gündəlik iş xeyirxahlıq qunasındadır. Nəticə naminə görülən iş adamı qul edir; sözsüz ki, bu əlverişli deyil. Təyin olunmuş vəzifələri yerinə yetirməyə hər kəsin haqqı var, amma nəticəyə bağlanmadan fəaliyyət göstərmək lazımdır; icbari vəzifələrin belə təmənnasız icrası, şübhəsiz ki, insanı qurtuluş yoluna çıxarır.

Tanrı elə buna görə də Arcunaya nəticəyə bağlanmadan, borc naminə döyüşməyi tövsiyə etmişdi. Onun döyüşdən yayınması bağlılığın o biri üzü idi. Belə bağlılıq isə insanı qurtuluş yoluna aparmır. İstər yaxşı olsun, istərsə də pis, hər cür maddi bağlılıq insanı qul edir. Fəaliyyətsizlik isə günahdır. Buna görə də borc naminə vuruşmaq Arcuna üçün yeganə əlverişli qurtuluş yolu idi.

 

MƏTN 48

yoqa-sthah kuru karmani

sanqam tyaktva dhanancaya

siddhy-asiddhyoh samo bhutva

samatvam yoqa uçyate

 

yoqa-sthah – müvazinətli; kuru – yerinə yetir; karmani – öz borcunu; sanqam – bağlılıq; tyaktva – imtina edərək; dhanancaya – ey Arcuna; siddhi-asiddhyoh – uğur və uğursuzluqda; samah – müvazinətli olan; bhutva – olacaq; samatvam – təmkinlilik; yoqah – yoqa; uçyate – adlanır.

Ey Arcuna, yoqada bərqərar ol. Borcunu yerinə yetir, uğur və ya uğursuzluğu düşünmə. Ağlın belə müvazinəti yoqa adlanır.

İZAHI: Krişna Arcunaya yoqa halında hərəkət etməyi məsləhət görür. Yoqa nədir? Yoqa narahat hisslərə nəzarət etmək vasitəsilə fikri Ən Yüksəyə yönəltmək deməkdir. Bəs Ən Yüksək kimdir? Ən Yüksək – Tanrıdır. Beləliklə O, Özü vuruşmağı Arcunaya buyurduğu üçün döyüşün nəticələrinin Arcunaya heç bir dəxli yoxdur. Qələbə, yaxud məğlubiyyət Krişnanın işidir; Arcunaya isə Krişnanın göstərişlərinə əsasən hərəkət etmək tövsiyə edilir. Krişnanın göstərişlərinə əməl etmək həqiqi yoqadır və o, Krişna şüuru adlanan prosesdə həyata keçirilir. Yalnız Krişna şüuru sayəsində insan sahiblik meylindən imtina edə bilər. İnsan Krişnanın, yaxud Onun xidmətçisinin xidmətçisi olmalıdır. Bu, Krişna şüurunda borcunu yerinə yetirmək üçün insana yoqa halında hərəkət etməyə kömək edə biləcək yeganə doğru yoldur.

Arcuna kşatriya idi və bir kşatriya kimi o, varnaşrama-dharma cəmiyyətinə müvafiq mövqe tuturdu. Vişnu Puranada deyilir ki, varnaşrama-dharma cəmiyyətinin məqsədi Vişnunu razı salmaqdır. Maddi dünyada olduğu kimi insan özünü yox, Krişnanı məmnun etməlidir. Çünki Krişnanı məmnun etmədən varnaşrama-dharmanın prinsiplərinə dəqiq əməl etmək olmaz. Açıq deyilməsə də, Arcunaya tövsiyə edilirdi ki, Krişnanın ona dediyi kimi hərəkət etsin.

 

MƏTN 49

durena hy avaram karma

buddhi-yoqad dhanancaya

buddhau şaranam anviççha

kripanah phala-hetavah

 

durena – bunu böyük məsafəyə ataraq; hi – hökmən; avaram – iyrənc; karma – fəaliyyət; buddhi-yoqat – Krişna şüurunun gücü ilə; dhanancaya – ey var-dövlət istilaçısı; buddhau – belə şüurda; şaranam – tam tabelik; anviççha – istək; kripanah – xəsislər; phala-hetavah – fəaliyyətin bəhrələrinə can atanlar.

Ey Dhanancaya, sədaqətli xidmət vasitəsilə bütün bəhrəgüdən əməllərdən uzaq ol və bu şüurla özünü Tanrıya həsr et. Öz işinin bəhrəsindən həzz almaq istəyənlər xəsislərdir.

İZAHI: Əzəli vəziyyətinin Tanrıya əbədi xidmətçi olduğunu anlayan insan Krişna şüurunda həyata keçirdiyi fəaliyyətdən savayı bütün vəzifələrdən əl çəkir. İzah edildiyi kimi, buddhi-yoqa Tanrıya transsendental məhəbbətlə xidmət deməkdir. Belə sədaqətli xidmət canlı məxluq üçün doğru yoldur. Yalnız xəsislər gördükləri işin bəhrəsindən həzz almaq istəyir və nəticədə, maddiyyata daha çox qul olurlar. Krişna şüurunda görülən işdən savayı bütün işlər iyrəncdir, bu hərəkətlər insanı doğuluş və ölüm dövranına bağlayır. Ona görə də insan heç vaxt gördüyü işin səbəbi olmağa can atmamalıdır. Hər şey Krişna şüurunda, Krişnanı razı salmaq üçün edilməlidir. Xəsislər bəxt, yaxud ağır əmək sayəsində əldə etdikləri var-dövlətdən necə istifadə etməyi bilmirlər. İnsan bütün enerjisini Krişna şüurunda olan fəaliyyətə sərf etməlidir. Bu, onun yolunu uğurlu edəcək. Ancaq xəsisə bənzər bədbəxt adamlar öz enerjilərini Tanrıya xidmətə sərf etmirlər.

 

MƏTN 50

buddhi-yukto cahatiha

ubhe sukrita-duşkrite

tasmad yoqaya yucyasva

yoqah karmasu kauşalam

 

buddhi-yuktah – sədaqətli xidmətlə məşğul olan; cahati – azad ola bilər; iha – bu həyatda; ubhe – hər ikisi; sukrita-duşkrite – yaxşı və pis nəticələr; tasmat – buna görə; yoqaya – sədaqətli xidmət naminə; yucyasva – məşğul olaraq; yoqah – Krişna şüuru; karmasu – bütün fəaliyyətdə; kauşalam – məharət.

Tanrıya sədaqətlə xidmət edən adam, hətta bu həyatında yaxşı və pis əməllərdən azad olur. Buna görə də yoqaya can at, hər cür fəaliyyətin ustalığı ondadır.

İZAHI: Çox qədim dövrlərdən bəri hər bir canlı varlıq yaxşı ya pis əməllərinin müxtəlif əks-təsirlərini toplamışdır. Beləliklə, o həqiqi əzəli vəziyyətindən xəbərsiz olmaqda davam edir. Hər cəhətdən özünü Tanrı Şri Krişnaya həsr etməyi, saysız-hesabsız həyatlarındakı fəaliyyətinin əks-təsirlərinin daimi əzabından qurtulmağı öyrədən Bhaqavad-gitanın nəsihətləri sayəsində insanın xəbərsizliyi aradan qaldırıla bilər. Buna görə də Arcunaya Krişna şüurunda, əməllərin əks-təsirlərindən təmizlənmə prosesində hərəkət etmək məsləhət görülür.

 

MƏTN 51

karma-cam buddhi-yukta hi

phalam tyaktva manişinah

canma-bandha-vinirmuktah

padam qaççhanty anamayam

 

karma-cam – bəhrəgüdən fəaliyyətdə törəyən; buddhi-yuktah – sədaqətli xidmətlə məşğul olan; hi – əlbəttə; phalam – nəticələr; tyaktva – imtina edərək; manişinah – böyük müdriklər, yaxud fədailər; canma-bandha – doğuluş və ölüm əsarətindən; vinirmuktah – qurtulurlar; padam – mövqe; qaççhanti – onlar çatırlar; anamayam – iztirabsız.

Sədaqətli xidmətlə məşğul olan müdrik Tanrıya sığınır və maddi dünyada fəaliyyətin bəhrələrindən imtina edərək doğuluş və ölüm dövranından qurtulur. Bu yolla o, iztirabsızlığa nail olur.

İZAHI: Qurtulmuş canlı məxluqlar maddi iztirablar olmayan yerə can atırlar. Bhaqavatamda (10.14.58) deyilir:

samaşrita ye pada-pallava-plavam

mahat-padam punya-yaşo murareh

bhavambudhir vatsa-padam param padam

padam padam yad vipadam na teşam

 

“Kosmik təzahürün sığınacağı Mukundanın – mukti bəxş edən adıyla tanınan Tanrının nilufər qədəmlərinin gəmisinə minən adamın gözündə maddi dünya okeanı buzov ləpirinə dolmuş suya bənzəyir. Onun məqsədi hər addım başı təhlükə gözlənilən yer deyil, param padam, yəni Vaikuntha – maddi iztirablar olmayan yerdir.”

Cəhalət ucbatından insan bilmir ki, bu maddi dünya hər addımbaşı təhlükə gözlənilən, iztirabla dolu yerdir. Yalnız cəhalət üzündən dərrakəsiz adamlar bəhrəgüdən fəaliyyət vasitəsilə şəraitə uyğunlaşmağa çalışır, bu fəaliyyətin nəticələrinin onları xoşbəxt edəcəyini düşünürlər. Onlar bilmirlər ki, kainatda iztirabsız həyat verə biləcək elə bir bədən yoxdur. Həyat iztirabları – doğuluş, ölüm, qocalıq və xəstəliklər maddi dünyanın hər yerində mövcuddur. Lakin həqiqi əzəli mövqeyinin Tanrıya əbədi xidmətçi olduğunu dərk edən, deməli, Allahın Şəxsiyyətinin mövqeyini bilən insan özünü Tanrıya transsendental məhəbbətlə xidmətə həsr edir. Nəticədə o, iztirabın, zamanın və ölümün olmadığı Vaikuntha planetlərinə qədəm qoymağa haqq qazanır. Öz əzəli mövqeyini bilən insan, həm də Tanrının yüksək mövqeyini dərk edir. Canlı varlığın Tanrı ilə eyni səviyyədə olduğunu zənn edən insan qəflətdədir, ona görə də Tanrıya sədaqətlə xidmət etməyə qadir deyil. O özü Allah olmaq istəyir, beləliklə təkrar-təkrar doğulub-ölməyə məhkum olur. Lakin xidmətçi mövqeyini dərk edən insan özünü Tanrıya xidmətə həsr edir və dərhal Vaikunthalokaya layiq olur. Tanrıya həsr olunan iş karma-yoqa, buddhi-yoqa, yaxud sadəcə olaraq, Tanrıya sədaqətli xidmət adlanır.

 

MƏTN 52

yada te moha-kalilam

buddhir vyatitarişyati

tada qantasi nirvedam

şrotavyasya şrutasya ça

 

yada – nə vaxt; te – sənin; moha – illüziyanın; kalilam – sıx meşə; buddhih – dərrakə ilə transsendental xidmət; vyatitarişyati – üstündür; tada – o vaxt; qanta asi – sən gedəcəksən; nirvedam – daşürəkli; şrotavyasya – eşidiləcək hər şey; şrutasya – eşidilmiş hər şey; ça – həmçinin.

Ağlın illüziya cəngəlliyindən çıxdıqda, eşitdiyin və eşidəcəyin hər şeyə etinasız olacaqsan.

İZAHI: Tanrıya sədaqətli xidmət sayəsində Veda mərasimlərinə etinasız olmuş böyük fədailərin həyatından çoxlu misallar vardır. İnsan Krişnanı və Onunla qarşılıqlı münasibətlərini dərk edirsə, hətta təcrübəli brahmana olsa belə, təbii ki, həzzgüdən fəaliyyətlə bağlı mərasimlərə etinasızlaşır. Böyük fədai və fədailər ardıcıllığında açarya olan Şri Madhavendra Puri deyir:

sandhya-vandana bhadram astu bhavato bhoh snana tubhyam namo

bho devah pitaraş ça tarpana-vidhau naham kşamah kşamyatam

yatra kvapi nişadya yadava-kulottamasya kamsa-dvişah

smaram smaram aqham harami tad alam manye kim anyena me

 

“Ey gündə üç dəfə oxunan dualarım, alqış sizə. Ey mənim yuyunmalarım mən sizə ehtiramımı təklif edirəm. Ey tanrıçalar! Ey əcdadlar! Sizə ehtiramımı bildirməkdə acizəm, xahiş edirəm, məni bağışlayın. İndi mən harada olsam, Yadu sülaləsinin böyük övladını [Krişnanı], Kamsanın düşmənini yada salıram və beləliklə, özümü günah məngənəsindən azad edirəm. Məncə bu, mənim üçün kifayətdir.”

Gündə üç dəfə oxunan dualar, səhər yuyunmaları, əcdadlara ehtiram bildirmək və s. Veda mərasim və ayinlərinin icrası təzə şagird üçün mütləqdir. İnsan Krişnanı bütünlüklə dərk etdikdə və Ona transsendental məhəbbətlə xidmət etdikdə kamilliyə çatdığı üçün bütün bu nizamlayıcı prinsiplərə etinasız olur. Əgər insan Tanrı Krişnaya xidmət sayəsində özünüdərketmə səviyyəsinə çatıbsa, müqəddəs kitablarda tövsiyə edilən müxtəlif növ zahidlik və qurbanlar icra etməsinə ehtiyac yoxdur. Digər tərəfdən insan Vedaların məqsədini Krişnaya çatmaq olduğunu başa düşməyibsə, sadəcə olaraq mərasimlərə və s. aludədirsə, onda o, əbəs yerə vaxt itirir. Krişna şüurunda olan şəxs şabda-brahma, yəni Veda və Upanişadların hüdudlarını adlayıb keçir.

 

MƏTN 53

şruti-vipratipanna te

yada sthasyati nişçala

samadhav açala buddhis

tada yoqam avapsyasi

 

şruti – Veda vəhyin; vipratipanna – fəaliyyətin nəticələrindən asılı olmayaraq; te – sənin; yada – nə vaxt; sthasyati – qalır; nişçala – hərəkətsiz; samadhau – transsendental şüurda, yaxud Krişna şüurunda; açala – sarsılmaz; buddhih – dərrakə; tada – bu vaxt; yoqam – özünüdərketmə; avapsyasi – sən çatacaqsan.

Vedaların təmtəraqlı dili sənin ağlını narahat etmədikdə, ağlın özünügerçəkləşdirmə transında sabitləşdikdə, sən ilahi şüura nail olacaqsan.

İZAHI: Samadhidə olmaq tamamilə Krişna şüurunda olmaq deməkdir, yəni tamamilə samadhidə olan insan Brahmanı, Paramatmanı və Bhaqavanı dərk etmişdir. İnsan Krişnanın əbədi xidmətçisi olduğunu dərk edirsə və vəzifələrinin Krişna şüurunda icrasını yeganə məşğuliyyəti hesab edirsə, bu, özünügerçəkləşdirmənin ən kamil pilləsidir. Krişna şüurunda olan şəxs, yəni mətin fədai Vedaların təmtəraqlı dilinə uymamalı, səma səltənətinə qalxmaq üçün bəhrəgüdən fəaliyyətlə məşğul olmamalıdır. Krişna şüurunda olan insan Tanrı ilə birbaşa ünsiyyətdə olur və bu transsendental halda Krişnanın bütün göstərişlərini başa düşür. Bu cür fəaliyyətin nəticəsində insan şübhəsiz ki, uğur qazanacaq və kamil bilik əldə edəcəkdir. Bunun üçün yalnız Krişnanın, yaxud Onun nümayəndəsinin – ruhani ustadın göstərişlərinə əməl etmək lazımdır.

 

MƏTN 54

arcuna uvaça

sthita-praqyasya ka bhaşa

samadhi-sthasya keşava

sthita-dhih kim prabhaşeta

kim asita vraceta kim

 

arcunah uvaça – Arcuna dedi; sthita-praqyasya – Krişna şüurunda qərarlaşan; ka – nə; bhaşa – dil; samadhi-sthasya – trans halında olanın; keşava – ey Krişna; sthita-dhih – Krişna şüurunda bərqərar olan; kim – nə; prabhaşeta – danışır; kim – necə; asita – sakit qalır; vraceta – yeriyir; kim – necə.

Arcuna dedi: Ey Krişna, şüuru bu cür transsendent səviyyədə olan insanın hansı əlamətləri var? O nə deyir, necə deyir? Necə oturur, necə gəzir?

İZAHI: Hər bir adamın müəyyən halı ilə bağlı əlamətləri olduğu kimi, eləcə də Krişna şüurunda olan insanın danışığı, gəzişi, düşünmə tərzi, qavrayışı və s. müəyyən təbiətə malikdir. Dövlətli adamın dövlətli olduğunu, yaxud elmli adamın savadını bildirən müəyyən əlamətlər olduğu kimi, eləcə də transsendental Krişna şüurunda olan insanın müxtəlif hərəkətlərində üzə çıxan xüsusi əlamətləri vardır. Bu xüsusi əlamətləri Bhaqavad-gitadan öyrənmək olar. Krişnanı dərk edən insanın ən vacib əlaməti onun danışığıdır; nitq hər bir insanın ən vacib keyfiyyətidir. Deyirlər ki, səfeh danışmayınca tanınmır, elə ki danışmağa başladı özünü dərhal biruzə verir. Krişnanı dərk edən insanın əsas əlaməti yalnız Krişna haqqında və Onunla bağlı mövzulardan danışmasıdır. Digər əlamətlər öz-özünə gəlir, bu barədə sonra danışılacaq.

 

MƏTN 55

şri-bhaqavan uvaça

pracahati yada kaman

sarvan partha mano-qatan

atmany evatmana tuştah

sthita-praqyas tadoçyate

 

şri-bhaqavan uvaça – Allahın Ali Şəxsiyyəti dedi; pracahati – imtina edir; yada – nə vaxt; kaman – hissləri məmnun etmək istəyi; sarvan – hamısından; partha – ey Prithanın oğlu; manah-qatan – uydurmaların; atmani – canın pak halında; eva – əlbəttə; atmana – təmizlənmiş ağılla; tuştah – məmnun olur; sthita-praqyah – transsendental halda olan; tada – bu zaman; uçyate – deyilmişdir.

Allahın Ali Şəxsiyyəti dedi: Ey Partha, insan ağlın uydurmalarından doğan hissi həzz arzularından imtina etdikdə, onun ağlı təmizlənir, o, tək özündə həzz alır; demək, o, saf transsendental şüurdadır.

İZAHI: Bhaqavatamda təsdiq edilir ki, Krişna şüurunda Tanrıya sədaqətlə xidmət edən hər bir adam böyük müdriklərin bütün yaxşı keyfiyyətlərinə malik olduğu halda, bu cür transsendental səviyyədə olmayan şəxs əqli uydurmalarında sığınacaq tapdığı üçün yaxşı məziyyətlərə malik deyil. Buna görə də burada qəti surətdə deyilir ki, insan əqli uydurmalardan doğan hər cür istəklərdən imtina etməlidir. Belə hissi istəklər süni yolla dayandırıla bilməz. Əgər insan Krişna şüurunda məşğuldursa, əlavə səy göstərmədən onun hissi istəkləri öz-özünə sıradan çıxır. Buna görə də tərəddüdsüz olaraq Krişna şüurunda məşğul olmaq lazımdır, çünki sədaqətli xidmət insana transsendental şüur səviyyəsinə qalxmağa kömək edir. Tanrıya əbədi xidmətçi olduğunu dərk etdiyi üçün yüksək inkişaflı can həmişə özündə məmnun qalır. Belə transsendental halda olan şəxs əhəmiyyətsiz materialist təsəvvürlərdən doğan hissi istəklərdən yüksəkdədir; daha doğrusu, o, Tanrıya təbii əbədi xidmət vəziyyətində daim xoşbəxtdir.

 

MƏTN 56

duhkheşv anudviqna-manah

sukheşu viqata-sprihah

vita-raqa-bhaya-krodhah

sthita-dhir munir uçyate

 

duhkheşu – üç növ iztirablarda; anudviqna-manah – ağlı həyacanlanmayan; sukheşu – xoşbəxtlikdə; viqata-sprihah – marağı olmadan; vita – azad; raqa – bağlılıq; bhaya – qorxu; krodhah – və qəzəb; sthita-dhih – sabit ağıllı; munih – müdrik; uçyate – adlanır.

Üç növ iztirablar arasında təlaş keçirməyən, xoş günündə şadlanmayan, bağlılıqdan, qorxudan və qəzəbdən uzaq olan insan sabit ağıllı müdrik adlanır.

İZAHI: Muni sözü həqiqətdən yayınıb, başı mücərrəd mühakimələrə qarışan adam deməkdir. Deyilir ki, hər bir muninin öz nöqteyi-nəzəri olmalıdır və əgər bir muni digərindən fərqlənmirsə, sözün əsl mənasında, o, muni adlandırıla bilməz. Nasav rişir yasya matam na bhinnam (Mahabharata, Vana-parva 313.117). Lakin sthita-dhir muni, burada Tanrının qeyd etdiyi kimi, adi munidən fərqlənir. Sthita-dhir muni daim Krişna şüurundadır, o özünün bütün mücərrəd mühakimələr yaradıcılığına son qoymuşdur. O, praşanta-nihşeşa-mano-rathantara (Stotra-ratna 43) adlanır, yəni o, əqli mühakimələr mərhələsini keçib, Tanrı Krişnanın, yaxud Vasudevanın hər şey olduğu (vasudevah sarvam iti sa mahatma su-durlabhah) nəticəsinə gəlmiş adamdır. O, sabit ağıllı muni adlanır. O, tamamilə Krişna şüurunda olur və üç növ iztirabların hücumları onu əsla narahat etmir, o, bütün iztirabları Tanrının mərhəməti kimi qəbul edir, günahlarına görə daha böyük bəlaya layiq olduğunu düşünür; Tanrının mərhəməti ilə iztirablarının minimuma endirildiyini görür. Eləcə də xoşbəxt olduqda, bu xoşbəxtliyə layiq olmadığını düşünərək Tanrıya minnətdarlığını bildirir; o, yalnız Tanrının mərhəməti ilə belə rahat şəraitdə olduğunu və Ona daha yaxşı xidmət edə bildiyini dərk edir. O, Tanrıya xidmətdə həmişə cürətlidir, fəaldır, maddi bağlılıqdan və nifrətdən azaddır. Hər şeydən hissi həzz üçün istifadə etmək maddi bağlılıq, belə hissi bağlılığın olmaması isə tərki-dünyalıq adlanır. Ancaq Krişna şüurunda olan insan ömrünü Tanrıya xidmətə həsr edir, nə maddi bağlılığa, nə də tərki-dünyalığa meyl edir. Hətta uğursuzluğa düçar olduqda belə, o qəzəblənmir. Müvəffəqiyyət, yaxud uğursuzluq Krişna şüurunda olan şəxsi qərarından döndərə bilməz.

 

MƏTN 57

yah sarvatranabhisnehas

tat tat prapya şubhaşubham

nabhinandati na dveşti

tasya praqya pratişthita

 

yah – kim ki; sarvatra – hər yerdə; anabhisnehah – bağlılıqsız; tat – o; tat – o; prapya – çataraq; şubha – yaxşı; aşubham – pis; na – heç vaxt; abhinandati – tərifləyir; na – heç vaxt; dveşti – nifrət edir; tasya – onun; praqya – mükəmməl bilik; pratişthita – bərqərar olmuş.

Maddi bağlılığı olmayan, yaxşı şey baş verdikdə sevinməyən, pis şey baş verdikdə kədərlənməyən adam kamil bilikdə qərarlaşmışdır.

İZAHI: Maddi dünyada daim hər hansı yaxşı və ya pis hadisələr baş verir. Belə şeylərdən təşvişə düşməyən, yaxşı və pisin təsirinə məruz qalmayan adam Krişna şüurunda qərarlaşmış hesab olunur. Nə qədər ki, insan maddi dünyadadır, həmişə yaxşı və pislə üzləşəcək, çünki bu dünya əksliklər dünyasıdır. Lakin Krişna şüurunda sabitləşən adam yaxşı və pisin təsiri altına düşmür; çünki o, mütləq yaxşıya – Krişnaya bağlıdır. Şüur Krişnaya belə qapıldıqda, insan samadhiyə – mükəmməl transsendental hala çatmış olur.

 

MƏTN 58

yada samharate çayam

kurmo ‘nqaniva sarvaşah

indriyanindriyarthebhyas

tasya praqya pratişthita

 

yada – nə vaxt; samharate – qeri çəkmək; ça – həmçinin; ayam – o; kurmah – tısbağa; anqani – ayaqlar; iva – buna bənzər; sarvaşah – hamılıqla; indriyani – hisslər; indriya-arthebhyah – hisslərin obyektlərindən; tasya – onun; praqya – şüur; pratişthita – qərarlaşmış.

Tısbağa əl-ayağını qınına çəkdiyi kimi, hisslərini hiss obyektlərindən çəkə bilən insan əsl bilik sahibidir.

İZAHI: Yoqi, fədai, yaxud özünü dərk etmiş can niyyətinə uyğun olaraq, hisslərinə nəzarət edə bilir. İnsanların əksəriyyəti isə hisslərin qulu olub, hisslərin göstərişi ilə hərəkət edir. Burada yoqinin mövqeyi barədə suala cavab tapmaq olar. Hisslər zəhərli ilanlarla müqayisə edilə bilər. Onlar sərbəst, heç bir məhdudiyyət olmadan hərəkət etmək istəyirlər. Yoqi, yaxud fədai bu ilanları idarə etmək üçün ilan ovsunçusu kimi güclü olmalıdır. O, heç vaxt onlara sərbəst hərəkət etməyə imkan verməməlidir. Müqəddəs kitablarda bu barədə çoxlu təlimatlar vardır; onların bəziləri nəyisə tövsiyə, digərləri isə qadağan edir. Bu tövsiyələrə əməl etməyib, hissi həzlərinə hədd qoymayan adam Krişna şüurunda qərarlaşa bilməz. Tısbağa buna ən yaxşı misaldır. O, əl-ayağını istədiyi vaxt çıxarıb, istədiyi vaxt geri çəkə bilər. Eynilə, Krişna şüurunda olan adam hisslərini yalnız müəyyən məqsəd üçün – Tanrıya xidmətdə istifadə edir, başqa vaxt isə onları özündə saxlayır. Burada Arcunaya hisslərini öz məmnunluğu əvəzinə Tanrıya xidmət üçün istifadə etmək öyrədilir. Hissləri daim Tanrıya xidmətdə məşğul etmək tısbağanın əl-ayağını qınına çəkməsinə bənzəyir.

 

MƏTN 59

vişaya vinivartante

niraharasya dehinah

rasa-varcam raso ‘py asya

param driştva nivartate

 

vişayah – hissi həzz obyektləri; vinivartante – nəfsini saxlamaq; niraharasya – məhdudiyyətlərə; dehinah – təcəssüm edənlər üçün; rasa-varcam – ləzzətindən imtina edərək; rasah – həzz hissi; api – olduğuna baxmayaraq; asya – onun; param – daha yüksək şeylər; driştva – duyaraq; nivartate – dayandırır.

Təcəssüm etmiş cana hissi həzzi qadağan etmək olar, ancaq o, hiss obyektlərinə meylli qalır. Lakin o, daha yüksək həzzi duyduqda, bu vərdişlərdən əl çəkir və şüuru möhkəmlənir.

İZAHI: Transsendental halda olmadan hissi həzdən əl çəkmək mümkün deyil. Qayda və təlimatlara əsasən hissi həzlərdən nəfsin saxlanması xəstənin pəhriz saxlanmasına bənzəyir. Lakin bu cür məhdudiyyət xəstənin xoşuna gəlmir və o, bu məhsullara meylini saxlayır. Eynilə, aştanqa-yoqa kimi ruhi proses vasitəsilə yama, niyama, asana, pranayama, pratyahara, dharana, dhyana və s. yerinə yetirməklə hissləri cilovlamaq kamil biliyi olmayan dərrakəsiz adamlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Lakin Tanrı Krişnanın gözəlliyinə vurulan insan Krişna şüurunda inkişaf etdikcə, az müddətdə maddi şeylərə meylini itirir. Buna görə də dərrakəsiz təzə şagirdlərin ruhi inkişaf etməsi üçün məhdudiyyətlər mövcuddur, insan həqiqi həzdə – Krişna şüurunda olanadək belə məhdudiyyətlər vacibdir. İnsan Krişna şüurunda olduqdan sonra belə ölgün şeylərə meylini öz-özünə itirir.

 

MƏTN 60

yatato hy api kaunteya

puruşasya vipaşçitah

indriyani pramathini

haranti prasabham manah

 

yatatah – cəhd edərək; hi – əlbəttə; api – baxmayaraq; kaunteya – ey Kuntinin oğlu; puruşasya – adamın; vipaşçitah – bəsirətli; indriyani – hisslər; pramathini – qızışdıran; haranti – atmaq; prasabham – güclə; manah – ağıl.

Ey Arcuna, hisslər elə güclü, elə coşqundur ki, hətta hisslərə nəzarət etməyə çalışan bəsirətli adamın da ağlını zorla dartıb aparır.

İZAHI: Elmli müdriklərin, filosofların və transsendentalistlərin bir çoxu hisslərini cilovlamağa cəhd etsələr də, bəzən onların ən qüdrətliləri belə ağıl narahatlığından doğan maddi hissi həzzin qurbanı olurlar. Hətta böyük və kamil yoqi Vişvamitra sərt zahidlik və yoqa praktikasının köməyilə hisslərini cilovlamağa cəhd etsə də, Menaka onu cinsi əlaqəyə sövq edib yoldan çıxarmışdı. Əlbəttə, dünya tarixində belə misallar çoxdur. Buna görə də tamamilə Krişna şüurunda olmadan ağıl və hisslərə nəzarət etmək olduqca çətindir. Ağlını Krişna ilə məşğul etmədən, insan maddi şeylərdən əl çəkə bilməz. Böyük övliya və fədai Şri Yamunaçarya demişdir:

yad-avadhi mama çetah krişna-padaravinde

nava-nava-rasa-dhamany udyatam rantum asit

tad-avadhi bata nari-sanqame smaryamane

bhavati mukha-vikarah suşthu nişthivanam ça

 

“Ağlımı Tanrı Krişnanın nilufərəbənzər qədəmlərinə xidmətlə məşğul edəndən bəri mən həmişə təzə transsendental sevincdən həzz alıram və hər dəfə qadınla cinsi əlaqə fikrinə düşdükdə, dərhal üzümü yana çevirib tüpürürəm.”

Krişna şüuru elə gözəl şeydir ki, onun yanında maddi həzz öz-özünə gözdən düşür. Bu, ac adamın kifayət qədər keyfiyyətli və dadlı yeməklə qidalanmasına bənzəyir. Maharaca Ambarişa da ağlı Krişnaya xidmətlə məşğul olduğuna görə o, böyük yoqi Durvasa Muniyə qalib gəlmişdi (sa vai manah krişna-padaravindayor vaçamsi vaikuntha-qunanuvarnane).

 

MƏTN 61

tani sarvani samyamya

yukta asita mat-parah

vaşe hi yasyendriyani

tasya praqya pratişthita

 

tani – o hisslər; sarvani – hamısı; samyamya – nəzarət altında saxlayaraq; yuktah – məşğul olmuş; asita – belə mövqe tutmuş; mat-parah – Mənimlə qarşılıqlı münasibətlərdə; vaşe – tam tabelikdə; hi – əlbəttə; yasya – onun; indriyani – hisslər; tasya – onun; praqya – şüuru; pratişthita – qərarlaşmışdır.

Hisslərini cilovlayan və şüurunu Məndə cəmləşdirən insan möhkəm dərrakəyə malikdir.

İZAHI: Bu beytdə aydın şəkildə izah edilir ki, Krişna şüuru yoqa kamilliyidir. Krişna şüurunda olmadan hisslərə nəzarət etmək mümkün deyil. Yuxarıda deyildiyi kimi, Maharaca Ambarişa ilə ədavət aparan böyük müdrik Durvasa Muni lovğalığı üzündən lüzumsuz qəzəbləndi və buna görə də hisslərini cilovlaya bilmədi. Durvasa Muni qədər qüdrətli yoqi olmasa da, şah Tanrı fədaisi idi və müdrikin haqsızlığına səbr edərək qələbə çaldı. Şah hisslərinə nəzarət edə bilirdi, çünki o, Şrimad-Bhaqavatamda (9.4.18 – 20) xatırladılan keyfiyyətlərə malik idi:

sa vai manah krişna-padaravindayor

vaçamsi vaikuntha-qunanuvarnane

karau harer mandira-marcanadişu

şrutim çakaraçyuta-sat-kathodaye

 

mukunda-linqalaya-darşane drişau

tad-bhritya-qatra-sparşe ‘nqa-sanqamam

qhranam ça tat-pada-saroca-saurabhe

şrimat-tulasya rasanam tad-arpite

 

padau hareh kşetra-padanusarpane

şiro hrişikeşa-padabhivandane

kamam ça dasye na tu kama-kamyaya

yathottama-şloka-canaşraya ratih

 

“Şah Ambarişa fikrini Tanrının nilufər qədəmlərinə yönəltdi, nitqini Tanrının məskənini təsvir etməyə, əllərini Tanrının məbədini təmizləməyə, qulaqlarını Tanrının transsendental əyləncələri barədə dinləməyə, gözlərini Tanrının transsendental formalarını görməyə, bədənini fədainin bədəninə toxundurmağa, burnunu Tanrının nilufər qədəmlərinə təklif edilmiş gülləri iyləməyə, dilini Ona təklif edilmiş tulasi yarpaqlarını dadmağa, ayaqlarını Onun məbədlərinin yerləşdiyi müqəddəs yerləri səyahət etməyə, başını Ona təzim etməyə, arzularını isə Onun istəklərini yerinə yetirməyə həsr etdi… Bütün bu məziyyətləri sayəsində o, Tanrının mat-para fədaisi olmağa layiq oldu.”

Burada mat-para sözü böyük əhəmiyyət kəsb edir. Maharaca Ambarişanın həyatı mat-para olmaq istəyən insan üçün nümunədir. Mat-para olanlar sırasında böyük alim və açarya Şrila Baladeva Vidyabhuşana qeyd edir ki, mad-bhakti-prabhavena sarvendriya-vicaya-purvika svatma-driştih sulabheti bhavah. “Yalnız Krişnaya sədaqətli xidmətin gücü sayəsində hisslərə tam nəzarət etmək mümkündür.” Bununla əlaqədar bəzən odu misal çəkirlər: “Yanğının alovu otaqda hər şeyi kül etdiyi kimi, yoqinin ürəyində olan İlahi Vişnu da bütün natəmizlikləri yandırır.” Yoqa-sutra boşluğa deyil, Vişnuya meditasiya etməyi tapşırır. Vişnuya meditasiya etməyən üzdəniraq yoqilər fantasmaqoriya xülyasında, sadəcə olaraq, əbəs yerə vaxt itirirlər. Biz Krişna şüurunda bərqərar olub, Allahın Ali Şəxsiyyətinin fədailəri olmalıyıq. Həqiqi yoqanın məqsədi budur.

 

MƏTN 62

dhyayato vişayan pumsah

sanqas teşupacayate

sanqat sancayate kamah

kamat krodho ‘bhicayate

 

dhyayatah – seyr edərək; vişayan – hisslərin obyektləri; pumsah – şəxsiyyətin; sanqah – bağlılıq; teşu – hisslərin obyektlərinə; upacayate – inkişaf edir; sanqat – bağlılıqdan; sancayate – inkişaf edir; kamah – istək; kamat – istəkdən; krodhah – qəzəb; abhicayate – üzə çıxır.

İnsan hiss obyektlərini seyr etdikcə, onlara bağlanmağa başlayır, bu bağlılıqdan ehtiras, ehtirasdan isə qəzəb doğur.

İZAHI: Krişna şüurunda olmayan şəxs hiss obyektlərini seyr etdikdə, maddi arzulara düçar olur. Hisslər nə iləsə məşğul olmalıdır. Əgər onlar Tanrıya transsendental xidmətlə məşğul deyildirlərsə, hökmən maddi təbiətli xidmət axtaracaqlar. Maddi dünyada Həzrət Şiva və Həzrət Brahma da daxil olmaqla, hamı (digər planetlərin tanrıçaları barədə danışmağa belə dəyməz) hiss obyektlərinin təsirinə məruzdur və bu maddi çətinlikdən çıxmağın yeganə yolu Krişna şüurunda olmaqdır. Həzrət Şiva dərin meditasiyada idi, ancaq Parvati onu hissi həzz üçün həvəsə gətirdikdə, o, ehtirasa gəldi və nəticədə, Kartikeya doğuldu. Tanrı fədaisi Haridasa Thakuranı da gəncliyində Maya-devinin təcəssümü yoldan çıxarmağa çalışmışdı, lakin Tanrı Krişnaya sonsuz məhəbbəti sayəsində o, asanlıqla bu sınaqdan çıxdı. Şri Yamunaçaryanın yuxarıda xatırlanan şerində göstərildiyi kimi, səmimi fədai Tanrı ilə ünsiyyətdən yüksək ruhi həzz aldığı üçün maddi hissi həzlərdən uzaq gəzir. Müvəffəqiyyətin sirri də bundadır. Krişna şüurunda olmayan adam hisslərini süni surətdə boğub, onlara zorla nəzarət etsə də, əvvəl-axır hökmən yıxılacaq, çünki onda hissi həzz barədə cüzi də olsa fikir yarandıqda, bu, onu öz arzularını təmin etməyə sövq edəcək.

 

MƏTN 63

krodhad bhavati sammohah

sammohat smriti-vibhramah

smriti-bhramşad buddhi-naşo

buddhi-naşat pranaşyati

 

krodhat – qəzəbdən; bhavati – əmələ gəlir; sammohah – tam illüziya; sammohat – illüziyadan; smriti – yaddaşın; vibhramah – çaşdırılması; smriti-bhramşat – yaddaşın yanılmasından sonra; buddhi-naşah – dərrakənin itirilməsi; buddhi-naşat – və dərrakənin itirilməsi üzündən; pranaşyati – düşür.

Qəzəbdən tam yanılma, yanılmadan yaddaşın tutqunlaşması baş verir. Yaddaş tutqunlaşdıqda, dərrakə itirilir, dərrakə itirildikdə isə, insan yenidən maddi burulğana düşür.

İZAHI: Şrila Rupa Qosvami aşağıdakı nəsihətlərində deyir:

prapançikataya buddhya

hari-sambandhi-vastunah

mumukşubhih parityaqo

vairaqyam phalqu kathyate

(Bhakti-rasamrita-sindhu 1.2.256)

 

Krişna şüurunda inkişaf etməklə insan Tanrıya xidmətdə hər şeydən istifadə etməyin mümkün olduğunu anlaya bilər. Krişna şüuru barədə biliyə malik olmayan adamlar maddi obyektlərdən süni surətdə yayınmağa cəhd edirlər. Onlar maddi əsarətdən qurtulmaq istəsələr də, bu cür tərki-dünyalığın kamil mərhələsinə çata bilmirlər. Onların üzdəniraq tərki-dünyalığı phalqu (az əhəmiyyətli) adlanır. Digər tərəfdən, Krişna şüurunda olan adam Tanrıya xidmətdə hər şeydən necə istifadə etmək yollarını bilir; buna görə də o, maddi şüurun qurbanı olmur. Məsələn, impersonalist üçün Tanrı (Mütləq) şəxssizdir və buna görə də qida qəbul edə bilməz. İmpersonalist dadlı yeməkdən qaçdığı halda, fədai Krişnanın ən yüksək həzzalan olduğunu və Ona sədaqətlə təklif olunan qidanı qəbul etdiyini bilir. Buna görə də fədai dadlı yeməyi Tanrıya təklif etdikdən sonra, prasadam adlanan qalıqlarını qəbul edir. Beləliklə, hər şey ruhi olur və yoldan sapma təhlükəsi aradan qaldırılır. Fədai Krişna şüurunda prasadam qəbul edir, impersonalist isə onu maddi bilib, ondan imtina edir. Beləliklə, impersonalist süni tərki-dünyalığı ucbatından həyatdan həzz ala bilmir; buna görə də ağlın azacıq narahatlığı, onu yenidən aşağı maddi həyat girdabına yuvarladır. Deyilir ki, belə can, hətta qurtuluş səviyyəsinə qalxsa da, sədaqətli xidmətə arxalanmadığı üçün yenidən aşağı yuvarlanır.

 

MƏTN 64

raqa-dveşa-vimuktais tu

vişayan indriyaiş çaran

atma-vaşyair vidheyatma

prasadam adhiqaççhati

 

raqa – bağlılıq; dveşa – nifrət; vimuktaih – bunlardan azad olmaqla; tu – lakin; vişayan – hisslərin obyektləri; indriyaih – hisslərlə; çaran – hərəkət edən; atma-vaşyaih – adamın nəzarəti altında; vidheya-atma – nəzarət edilən azadlıq prinsipi ilə; prasadam – Tanrının mərhəməti; adhiqaççhati – nail olur.

Qurtuluşun nizamlayıcı prinsipləri vasitəsilə hisslərinə nəzarət etməyə iqtidarlı olan şəxs Tanrının tam mərhəmətini qazana və beləliklə, bütün bağlılıqlardan, nifrətdən azad ola bilər.

İZAHI: Artıq izah edildiyi kimi, insan hansısa süni proses vasitəsilə hisslərinə zahirən nəzarət edə bilər, lakin hisslərini Tanrıya xidmətlə məşğul etməsə yoldan sapa bilər. Adama elə gələ bilər ki, tamamilə Krişna şüurunda olan insan hissi səviyyədədir, əslində isə, Krişna şüurunda olduğu üçün, o, hissi fəaliyyətə bağlanmır. Krişna şüurunda olan insanı Krişnanı razı salmaqdan başqa heç nə maraqlandırmır. Buna görə də o, hər cür bağlılıq və tərki-dünyalıqdan ucadadır. Əgər Krişna istəsə, fədai hər şeyi, hətta istəmədiyi işi belə edə bilər, lakin Krişna istəmirsə, o öz həzzi üçün etdiyi işdən imtina edəcək. Buna görə də hərəkət edib-etməmək onun nəzarəti altındadır, çünki o, yalnız Krişnanın iradəsi ilə hərəkət edir. Belə şüur Tanrının səbəbsiz mərhəmətidir və hissi səviyyəyə bağlılığına baxmayaraq, fədai ona nail olur.

 

MƏTN 65

prasade sarva-duhkhanam

hanir asyopacayate

prasanna-çetaso hy aşu

buddhih paryavatişthate

 

prasade – Tanrının səbəbsiz mərhəmətinə nail olduqda; sarva – hamısının; duhkhanam – maddi bədbəxtliklər; hanih – dağıtma; asya – onun; upacayate – baş verir; prasanna-çetasah – xoşbəxt halda; hi – əlbəttə; aşu – tezliklə; buddhih – dərrakə; pari – kifayət qədər; avatişthate – sabitləşib.

Bu cür ilahi şüurda olan insan üçün maddi həyatın üç növ iztirabları mövcud deyildir; belə xoşbəxt halda onun dərrakəsi tezliklə möhkəmlənir.

 

MƏTN 66

nasti buddhir ayuktasya

na çayuktasya bhavana

na çabhavayatah şantir

aşantasya kutah sukham

 

na asti – ola bilməz; buddhih – transsendental dərrakə; ayuktasya – əlaqəsi olmayanın (Krişna şüuru vasitəsilə); na – yox; ça – və; ayuktasya – Krişna şüurundan məhrum olanın; bhavana – xoşbəxtlikdə qərarlaşmış ağıl; na – yox; ça – və; abhavayatah – qərarlaşmayanın; şantih – sülh; aşantasya – narahat olanın; kutah – haradan; sukham – xoşbəxtlik.

Transsendental şüurda olmayan adam nə ağlına nəzarət edə, nə də möhkəm dərrakəyə malik ola bilər, bunlarsız isə rahatlıq mümkün deyil. Bəs rahatlıq olmadan xoşbəxtlik mümkündürmü?

İZAHI: Krişna şüurunda olmadan rahatlıq mümkün deyil. Beşinci fəsildə (5.29) göstərildiyi kimi, qurbanların və zahidliyin bəhrələrindən yalnız Krişnanın həzz aldığını, yalnız Onun, kainatın bütün təzahürlərinin sahibi və bütün canlı məxluqların əsl dostu olduğunu dərk etdikdən sonra, insan əsl rahatlıq əldə edə bilər. Buna görə də Krişna şüurunda olmayan insanın ağlı son məqsəddən uzaqdır. Narahatlıq son məqsədi bilməməkdən doğur və Krişnanın həzzalan, hamının dostu və hər şeyin sahibi olduğunu müəyyənləşdirdikdən sonra, insanın ağlı möhkəmlənir və o, rahatlıq əldə edir. Buna görə də Krişna ilə qarşılıqlı münasibətdə olmadan fəaliyyət göstərən insan, hətta rahatlıq və ruhi inkişaf nümayiş etdirsə belə, həmişə iztirab çəkir və rahatlığa nail olmur. Krişna şüuru isə özü-özlüyündə rahatlıqdır və onu yalnız Krişna ilə qarşılıqlı münasibətdə əldə etmək olar.

 

MƏTN 67

indriyanam hi çaratam

yan mano ‘nuvidhiyate

tad asya harati praqyam

vayur navam ivambhasi

 

indriyanam – hisslərin; hi – əlbəttə; çaratam – sərsərilik edərək; yat – onlarla; manah – ağıl; anuvidhiyate – daim məşğul olur; tat – o; asya – onu; harati – aparır; praqyam – dərrakə; vayuh – külək; navam – qayıq; iva – necə; ambhasi – suda.

Güclü külək qayığı apardığı kimi, eləcə də ağlı özünə cəlb etmiş bir hiss dərrakəni apara bilər.

İZAHI: Əgər bütün hisslər Tanrıya xidmətə yönəlməyibsə, hətta onlardan biri hissi həzlə məşğuldursa, fədaini transsendental inkişaf yolundan yayındıra bilər. Maharaca Ambarişanın həyatında olduğu kimi, bütün hisslər Krişnaya xidmətdə məşğul olmalıdır, çünki bu, ağlı idarə etmək üçün ən doğru üsuldur.

 

MƏTN 68

tasmad yasya maha-baho

niqrihitani sarvaşah

indriyanindriyarthebhyas

tasya praqya pratişthita

 

tasmat – buna görə; yasya – kimin; maha-baho – ey qoluqüvvəli; niqrihitani – belə cilovlanmış; sarvaşah – ətrafında; indriyani – hisslər; indriya-arthebhyah – hisslərin obyektlərindən; tasya – onun; praqya – dərrakə; pratişthita – cəmləşdirib.

Buna görə də, ey qoluqüvvəli, hisslərini hiss obyektlərindən təcrid etmiş adam mətin dərrakə sahibidir.

İZAHI: İnsan yalnız Krişna şüurunda, yəni bütün hisslərini Tanrıya transsendental xidmətlə məşğul etdikdə, hissi həzz meyllərinin qarşısını ala bilər. Düşmənin qarşısı daha üstün qüvvələrlə alındığı kimi, hisslərin də qarşısını şəxsi səylərlə deyil, onları Tanrıya xidmətdə məşğul etmək vasitəsilə almaq mümkündür. Yalnız Krişna şüurunda insanın dərrakəsinin mətin olacağını, bunun isə həqiqi ruhani ustadın rəhbərliyi altında mümkün olduğunu başa düşən şəxs sadhaka (qurtuluş üçün yararlı) adlanır.

 

MƏTN 69

ya nişa sarva-bhutanam

tasyam caqarti samyami

yasyam caqrati bhutani

sa nişa paşyato muneh

 

ya – nə; nişa – gecədir; sarva – bütün; bhutanam – canlı məxluqların; tasyam – bunda; caqarti – sayıq olan; samyami – özünə nəzarət edən; yasyam – hansında; caqrati – oyanış; bhutani – bütün canlılar; sa – bu; nişa – gecə; paşyatah – daxili görmə qabiliyyətinə malik olan üçün; muneh – müdrik.

O şey ki, bütün məxluqlar üçün gecədir, özünə nəzarət edən üçün oyanış vaxtıdır; bütün məxluqların oyanış vaxtı isə diqqəti daxilinə yönəlmiş müdrik üçün gecədir.

İZAHI: Dərrakəli adamlar iki qrupa bölünürlər. Birincilər hissi həzz almaq üçün maddi fəaliyyətdə dərrakəlidirlər, digərləri isə diqqətlərini daxillərinə yönəldib, özlərini dərk etmək üçün oyanmışlar. Diqqətlərini daxillərinə yönəldən müdriklərin, yəni mütəfəkkirlərin əməlləri maddi fəaliyyətə qapılanlar üçün gecədir. Materialistlər özünügerçəkləşdirmə sahəsində biliksiz olduqları üçün belə “gecədə” yatmış olurlar. Materialistlərin gecəsində isə diqqətini daxilinə yönəldən müdrik oyaq qalır və ruhi biliyin tədrici inkişafından transsendental həzz alır, halbuki, maddi fəaliyyətlə məşğul olan insan özünügerçəkləşdirmə sahəsində kor olduğu üçün, yuxulu halda bəzən xoşbəxtlik, bəzən iztirab çəkərək, müxtəlif hissi həzlər xülyasına qapılır. Diqqətini daxilinə yönəldən insan üçün nə maddi xoşbəxtlik, nə də maddi iztirab əhəmiyyət kəsb etmir. O, maddi təsirlərə əhəmiyyət vermədən, özünüdərketmə yolunda fəaliyyətini davam etdirir.

 

MƏTN 70

apuryamanam açala-pratiştham

samudram apah pravişanti yadvat

tadvat kama yam pravişanti sarve

sa şantim apnoti na kama-kami

 

apuryamanam – həmişə dolmuş; açala-pratiştham – bərqarar olmuş; samudram – okean; apah – sular; pravişanti – daxil olmaq; yadvat – necə; tadvat – belə; kamah – istəklər; yam – ona; pravişanti – girmək; sarve – hamısı; sah – o adam; şantim – rahatlıq; apnoti – nail olur; na – yox; kama-kami – arzularını həyata keçirmək istəyən şəxs.

Saysız-hesabsız çayların töküldüyü okean tarazlığını saxladığı kimi, yalnız aramsız arzular axınından narahat olmayan adam rahatlıq əldə edə bilər. İstəklərini təmin etməyə can atan adama rahatlıq yoxdur.

İZAHI: Nəhəng okean həmişə, xüsusilə yağışlar mövsümündə, nə qədər su axsa da, o, olduğu kimi qalır, nə həyacana gəlir, nə də sahillərini aşır. Bu, Krişna şüurunda olan adama da eyni dərəcədə aiddir. Nə qədər ki, insan maddi bədəndədir, bədənin hissi həzzə olan tələbatı davam edəcəkdir. Lakin fədai özü-özündə dolu olduğu üçün belə arzular onu narahat etmir. Krişna şüurunda olan insanın heç nəyə ehtiyacı yoxdur, çünki Krişna onun bütün maddi ehtiyaclarını təmin edir. Buna görə də o, okean kimi, həmişə özü-özündə doludur. Okeana dolan çaylar kimi, ona arzular gələ bilər, lakin o, öz işində möhkəmdir və hissi həzz arzuları, hətta cüzi də olsa, onu narahat etmir. Hətta arzular qalsa da, insanın hər cür maddi hissi həzzə meylini itirməsi onun Krişna şüurunda olmasına sübutdur. Tanrıya transsendental məhəbbətlə xidmətdən razı qaldığına görə o, okean kimi tarazlığını saxlayır və beləliklə, tam rahatlıqdan həzz alır. Arzularına çatmaq, maddi müvəffəqiyyət qazanmaq, hətta qurtuluşa nail olmaq istəyən adam isə heç vaxt rahatlıq tapmayacaq. Mənfəət üçün işləyənlər, qurtuluş əldə etmək istəyənlər, eləcə də mistik qüdrət arzulayan yoqilər bədbəxtdirlər, çünki onların arzuları yerinə yetmir. Ancaq Krişna şüurunda olan şəxs Krişnaya xidmət etdiyi üçün xoşbəxtdir və hər hansı arzusuna çatmağa çalışmır. Əslində, o, hətta maddi əsarət adlanan şeydən xilas olmağı da arzulamır. Krişna fədailərinin maddi istəkləri yoxdur, buna görə də onlar tamamilə rahatdırlar.

 

MƏTN 71

vihaya kaman yah sarvan

pumamş çarati nihsprihah

nirmamo nirahankarah

sa şantim adhiqaççhati

 

vihaya – imtina edərək; kaman –maddi hissi arzular; yah – o kəs ki; sarvan – hamısı; puman – insan; çarati – yaşayır; nihsprihah – istəkləri olmayan; nirmamah – sahiblik meyli olmayan; nirahankarah – yalançı eqosu olmayan; sah – o; şantim – tam rahatlıq; adhiqaççhati – əldə edir.

Bütün hissi həzz arzularından imtina etmiş, istəklərdən azad olmuş, sahiblik meylindən əl çəkmiş və yalançı eqosu olmayan insan əsl rahatlıq əldə edə bilər.

İZAHI: İstəklərdən azad olmaq hissi həzz arzulamamaq deməkdir. Başqa sözlə, Krişna şüurunda olmaq arzusu istəklərin olmaması deməkdir. Özünün həqiqi mövqeyini – Krişnanın nökəri olduğunu anlayan, özünü bu maddi bədənlə eyniləşdirməyən, dünyada heç nə üzərində sahiblik iddiası olmayan insan Krişna şüurunda kamilliyə nail olmuşdur. Bu yüksək mövqedə qərarlaşmış şəxs bilir ki, Krişna hər şeyin sahibi olduğu üçün hər şey Onu razı salmaq üçün işlədilməlidir. Arcuna öz rahatlığının qeydinə qaldığı üçün vuruşmaq istəmirdi, lakin o, Krişna şüurunda bərqərar olduqda, Onun istəyini yerinə yetirərək vuruşdu. Arcuna vuruşmaq istəmirdi, ancaq Krişna üçün o, qüvvə və bacarığını əsirgəmədi. İstəklərdən azad olmaq – onları süni surətdə məhv etmək yox, Krişnanı razı salmağı arzulamaq deməkdir. Canlı varlıq istəklərdən və hisslərdən məhrum ola bilməz, o, bu istəklərin xüsusiyyətini dəyişməlidir. Maddi istəkləri olmayan insan hər şeyin Krişnaya məxsus olduğunu yaxşı bildiyinə görə (işavasyam idam sarvam) yanlış sahiblik iddiasından uzaqdır. Bu transsendental bilik özünügerçəkləşdirmənin, yəni hər bir canlı varlığın mahiyyətcə Krişnanın əbədi ayrılmaz hissəciyi olduğunu və buna görə də onun əbədi mövqeyinin heç vaxt Krişnanın mövqeyinə bərabər və ya üstün olmadığını dərk etməyin nəticəsidir. Krişna şüurunun belə anlaşılması həqiqi rahatlığın rəhnidir.

 

MƏTN 72

eşa brahmi sthitih partha

nainam prapya vimuhyati

sthitvasyam anta-kale ‘pi

brahma-nirvanam riççhati

 

eşa – bu; brahmi – ruhi; sthitih – vəziyyət; partha – ey Prithanın oğlu; na – heç vaxt; enam – bu; prapya – çataraq; vimuhyati – yanılır; sthitva – belə mövqe tutaraq; asyam – bunda; anta-kale – həyatın axırında; api – həmçinin; brahma-nirvanam – Allahın ruhi səltənəti; riççhati – əldə edir.

Bu, ruhi və mömin həyat yoludur, ona nail olan insan bir daha yanılmır, hətta ölüm anında bu hala gələn şəxs Allahın səltənətinə daxil ola bilər.

İZAHI: İnsan Krişna şüuruna, yaxud ruhi həyata dərhal, bir saniyədə çata bilər, ancaq ola bilər ki, o, həyatın bu pilləsinə milyon doğuluşdan sonra da çatmasın. Hər şey bu həqiqətin başa düşülməsindən və qəbul edilməsindən asılıdır. Khatvanqa Maharaca ölümünə cəmi bir neçə dəqiqə qalmış özünü Krişnaya həsr etməklə həyatın bu pilləsinə nail olmuşdu. Nirvana maddi həyata son qoymaq deməkdir. Buddhizm fəlsəfəsinə görə maddi həyatdan sonra yalnız boşluq mövcuddur. Bhaqavad-gitada deyilənlər isə ondan fərqlənir. Əsl həyat bu maddi həyatdan sonra başlanır. Materialistlər maddi həyatla birgə hər şeyin qurtardığını zənn edirlər, ancaq ruhi inkişafa malik olan şəxs bilir ki, bu maddi həyatdan sonra başqa həyat da var. Bu həyat sona yetənədək insana Krişnanı dərk etmək nəsib olarsa, o, dərhal brahma-nirvana pilləsinə çatır. Tanrının səltənəti ilə Ona sədaqətli xidmət arasında fərq yoxdur. Hər ikisi mütləq səviyyədə olduğu üçün, Tanrıya transsendental məhəbbətlə xidmət ruhi səltənətə çatmaq deməkdir. Maddi dünyada fəaliyyət hissi həzz naminə, ruhi dünyada isə Krişna şüurunda həyata keçirilir. Hətta bu həyatda Krişna şüuruna nail olan insan dərhal Brahmana yetişir; əgər insan Krişna şüurundadırsa, deməli o, artıq Tanrının məskənindədir.

Brahman materiyanın tam əksidir. Buna görə də brahmi sthiti “maddi fəaliyyət səviyyəsində olmayan” deməkdir. Tanrıya sədaqətli xidmət Bhaqavad-gitada qurtuluş mərhələsi (sa qunan samatityaitan brahma-bhuyaya kalpate) adlanır. Buna görə də brahmi sthiti maddi əsarətdən qurtulmaq deməkdir.

Şrila Bhaktivinoda Thakura Bhaqavad-gitanın ikinci fəslinin şərhinə yekun vuraraq, onu bütün kitabın xülasəsi adlandırmışdır. Bhaqavad-gitada karma-yoqa, qyana-yoqa və bhakti-yoqadan bəhs olunur. İkinci fəsildə karma-yoqa ilə qyana-yoqa müfəssəl surətdə müzakirə edilmiş və bhakti-yoqanın mövzusuna toxunulmuşdur, başqa sözlə, bütün kitabın xülasəsi verilmişdir.

 

Şrimad Bhaqavad-gitanın “Gitanın xülasəsi” adlanan ikinci fəslinə Bhaktivedantanın izahları belə qurtarır.